Đồng chí Nguyễn Văn Cừ: Tổng Bí thư trẻ nhất trong lịch sử của Đảng ta

Năm 1927, Nguyễn Văn Cừ lên Hà Nội học và thi đỗ vào trường Bưởi (nay là Trường Trung học Chu Văn An). Tại đây, Nguyễn Văn Cừ được giác ngộ cách mạng, tham gia nhiều hoạt động yêu nước, được đọc báo Thanh niên và tác phẩm Đường Kách mệnh của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc. Đầu năm 1928, Nguyễn Văn Cừ được kết nạp vào Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Do những hoạt động yêu nước và cách mạng, tháng 5/1928, Nguyễn Văn Cừ bị đuổi học và trở về quê dạy học ở làng Hà Lỗ, tức làng Giỗ Đông, nay thuộc huyện Đông Anh - ngoại thành Hà Nội để tìm cách liên lạc với tổ chức. Thời gian dạy học ở đây, Nguyễn Văn Cừ đã gặp được nhiều nhà cách mạng lớp đàn anh, những người có tầm ảnh hưởng và để lại ấn tượng sâu sắc, trong đó có đồng chí Ngô Gia Tự - một lãnh tụ của Đảng sau này. Tháng 8/1928, Nguyễn Văn Cừ bị mật thám bắt, giam giữ 12 ngày rồi thả.

Cuối tháng 8/1928, Kỳ bộ Bắc Kỳ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên bí mật họp tại Hà Nội, đề ra chủ trương đưa các hội viên đi “vô sản hóa” tại các hầm mỏ, xí nghiệp, công trường. Lúc này, Nguyễn Văn Cừ đã bị mật thám Pháp theo dõi, giám sát, cho nên đồng chí Ngô Gia Tự - Bí thư Tỉnh bộ Hội Việt Nam cách mạng Thanh niên tỉnh Bắc Ninh đã cử và giới thiệu với đồng chí Nguyễn Đức Cảnh - Bí thư Thành bộ Hải Phòng phụ trách cả vùng mỏ - đưa Nguyễn Văn Cừ ra vùng mỏ than Đông Bắc hoạt động, chủ yếu là khu mỏ Vàng Danh.

Ngày 17/6/1929 Đông Dương Cộng sản Đảng ra đời. Nguyễn Văn Cừ, Lê Văn Lương,... là những đảng viên đầu tiên được xét kết nạp vào Đảng khi mới 17 tuổi. Tháng 9/1929, Nguyễn Văn Cừ được rút về Hải Phòng phụ trách việc xây dựng trạm liên lạc của Trung ương Đông Dương Cộng sản Đảng với nước ngoài, qua đường tàu biển, sau đó được đồng chí Nguyễn Đức Cảnh điều về giúp việc cho Tỉnh ủy Hải Phòng. Sau Hội nghị thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam (năm 1930), ở trong nước diễn ra cuộc sắp xếp tổ chức mạnh mẽ, từ các chi bộ cộng sản của các tổ chức tiền thân thành các chi bộ của Đảng Cộng sản Việt Nam và phát triển tổ chức chi bộ mới. Dưới sự chỉ đạo trực tiếp của đồng chí Nguyễn Đức Cảnh, đồng chí Nguyễn Văn Cừ tích cực len lỏi khắp vùng mỏ Quảng Ninh để hoạt động. Cuối năm 1930, đồng chí Nguyễn Văn Cừ đề xuất và được Xứ ủy Bắc Kỳ chấp thuận, đồng chí đứng ra lập Đặc khu ủy vùng mỏ và được cử làm đại diện của Xứ ủy Bắc Kỳ bên cạnh Đặc khu ủy

Ngày 15/2/1931, trên đường công tác từ Cẩm Phả về Hòn Gai, đồng chí Nguyễn Văn Cừ bị bắt. Mật thám Pháp giam giữ đồng chí qua các nhà lao Hòn Gai, Hải Phòng rồi cuối cùng về Hỏa Lò - Hà Nội. Giữa tháng 5/1931, Nguyễn Văn Cừ và nhiều đồng chí bị Hội đồng đề hình Hà Nội kết án lưu đày chung thân và đày ra Côn Đảo. Ra đến Côn Đảo, Nguyễn Văn Cừ bị địch giam ở Banh 2 cùng với các đồng chí Lê Duẩn, Phạm Văn Đồng, Hoàng Quốc Việt, Hà Huy Giáp, Lương Khánh Thiện, Lê Thanh Nghị và Nguyễn Văn Linh... Tại Côn Đảo, đồng chí được học một cách có hệ thống về chủ nghĩa Mác - Lênin, đọc các tác phẩm kinh điển và tham gia ban lãnh đạo Banh 2 dưới sự lãnh đạo của Chi bộ bí mật nhà tù

Năm 1936 do sự thắng lợi của Mặt trận Bình dân Pháp, chính phủ của Mặt trận Bình dân Pháp ra lệnh tổng ân xá tù chính trị ở Đông Dương. Sau hơn 5 năm bị lưu đày ở địa ngục trần gian Côn Đảo, tháng 11 năm 1936, đồng chí Nguyễn Văn Cừ và nhiều đồng chí được trở về đất liền và thả tự do.

Cuối năm 1936, đồng chí Nguyễn Văn Cừ ra Hà Nội móc nối các đồng chí để tiếp tục hoạt động, khôi phục cơ sở Đảng sau những năm bị địch khủng bố trắng. Đồng chí Nguyễn Văn Cừ cùng Trần Quý Kiên, Nguyễn Văn Minh (một người được đào tạo từ Quốc tế Cộng sản về) lập ra Ủy ban sáng kiến, lần lượt thu hút vào Ủy ban những cán bộ mới được địch thả tự do về hoạt động ở Hà Nội. Dưới sự lãnh đạo, phân công của Ủy ban sáng kiến, tổ chức Đảng lần lượt được khôi phục ở Hà Nội, Hải Phòng và các tỉnh thành khác. Đến tháng 3/1937, Hội nghị thành lập Xứ ủy Bắc Kỳ lâm thời được triệu tập. Tại Hội nghị này, đồng chí Nguyễn Văn Cừ được bầu làm Ủy viên Thường vụ Xứ ủy, được Xứ ủy phân công làm đại diện Xứ ủy bên cạnh Trung ương Đảng.

Sau Hội nghị Trung ương lần thứ năm, mật thám Pháp biết rõ đồng chí Nguyễn Văn Cừ đã thay thế đồng chí Hà Huy Tập làm Tổng Bí thư nên tổ chức ráo riết lùng bắt bằng được, vì vậy, đồng chí đã bí mật trở lại Hà Nội chỉ đạo báo chí công khai của Đảng qua nhóm ở báo Tin tức, chỉ đạo ra báo Dân chúng và nhóm Dân chúng ở Sài Gòn. Tại Hà Nội, dù hoạt động bí mật, đồng chí đã cùng Xứ ủy Bắc Kỳ và Thành ủy Hà Nội tổ chức cuộc mít tinh lớn ở Hà Nội, kỷ niệm ngày quốc tế Lao động 01/5/1938 tại khu Đấu Xảo. Đây là sự kiện lớn nhất cả nước trong giai đoạn đấu tranh đòi dân sinh, dân chủ những năm 1936 - 1939 do Đảng lãnh đạo. Bên cạnh đó, đồng chí chỉ đạo Xứ ủy cử người tham gia tranh cử vào Viện dân biểu Bắc, chỉ đạo nhiều hoạt động của Đoàn thanh niên dân chủ Bắc Kỳ, viết nhiều bài báo quan trọng.

Ngay sau Hội nghị, các đại biểu về địa phương triển khai thực hiện nghị quyết về chính sách mới của Trung ương, còn Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ ở lại Sài Gòn - Gia Định chỉ đạo chung công việc của toàn Đảng. Lúc này, thực dân Pháp thi hành chính sách khủng bố trắng, lùng bắt những người cộng sản. Rạng sáng ngày 17/01/1940, tại nhà số 312 đường Nguyễn Tấn Nghiệm (sau năm 1954 là đường Phát Diệm và hiện nay là đường Trần Đình Xu), mật thám Pháp đã vây bắt được Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ và đồng chí Lê Duẩn cùng nhiều cán bộ cách mạng. Tên Bazin trùm mật thám Nam Kỳ trực tiếp hỏi cung và tra tấn dã man đồng chí Nguyễn Văn Cừ nhưng đều không có kết quả. Cuối năm 1940, đồng chí Nguyễn Văn Cừ và các đồng chí Lê Hồng Phong, Hà Huy Tập, Lê Duẩn, Nguyễn Thị Minh Khai, Võ Văn Tần,.. bị chính quyền thực dân mở nhiều phiên tòa, kết tội ở nhiều bản án khác nhau. Khi khởi nghĩa Nam Kỳ bùng nổ và thất bại, ngày 25/3/1941, Tòa án binh Sài Gòn kết tội đồng chí là người khởi thảo Nghị quyết thành lập Mặt trận thống nhất phản đế, “chủ trương bạo động”, “chịu trách nhiệm tinh thần” về cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ và kết án tử hình.

Sáng ngày 28/8/1941, Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ cùng các đồng chí Võ Văn Tần, Nguyễn Thị Minh Khai và nhiều cán bộ lãnh đạo cách mạng đã bị địch xử bắn tại Ngã Ba Giồng, xã Tân Thới Nhất, huyện Hóc Môn, tỉnh Gia Định. Đồng chí hy sinh khi mới 29 tuổi

Là Tổng Bí thư của Đảng khi cao trào cách mạng dân tộc, dân chủ dâng cao, đồng chí Nguyễn Văn Cừ là người cộng sản lỗi lạc, nhà lý luận xuất sắc của Đảng ta, đấu tranh không khoan nhượng để vạch mặt bọn Trosky, nâng cao sự đoàn kết, nhất trí trong Đảng, kịp thời chỉ đạo chuyển hướng chiến lược sang thời kỳ mới, là tấm gương về đạo đức cách mạng sáng ngời.