ĐỒNG CHÍ NGUYỄN VĂN CƯNG: VỊ BÍ THƯ TỈNH ỦY ĐẦU TIÊN CỦA LONG XUYÊN VÀ KHÚC TRÁNG CA CỦA TUỔI TRẺ KIÊN TRUNG

Từ cậu học trò bãi khóa đến lớp thanh niên hạt giống ở Quảng Châu

Ngay từ thuở nhỏ, Nguyễn Văn Cưng đã nổi tiếng là một học trò thông minh, học giỏi. Sau khi hoàn thành chương trình tại Trường Lấp Vò và tốt nghiệp Trường Tiểu học Long Xuyên, ông tiếp tục theo học tại Trường Trung học Cần Thơ (Collège de Cantho).

Chính trong môi trường học đường, người thanh niên trẻ đã sớm tiếp xúc và say mê nghiên cứu các tài liệu, sách báo tiến bộ về phong trào yêu nước. Năm 1926, khi phong trào đấu tranh đòi ân xá cụ Phan Bội Châu và để tang cụ Phan Châu Trinh lan rộng khắp cả nước, Nguyễn Văn Cưng đã tích cực tham gia lãnh đạo phong trào bãi khóa tại trường. Kết quả của tinh thần quật cường ấy là việc ông bị thực dân Pháp đuổi học với khép vào tội làm "quốc sự".

Không lùi bước trước sự đàn áp, ông trở về Long Xuyên tiếp tục hoạt động. Trái tim nhiệt huyết và năng lực vượt trội đã giúp ông trở thành một trong 8 thanh niên ưu tú được tổ chức tuyển chọn đưa đi huấn luyện chính trị tại Quảng Châu (Trung Quốc), bước vào con đường hoạt động cách mạng chuyên nghiệp.

Người gieo mầm cách mạng và Vị Bí thư Tỉnh ủy tuổi đôi mươi

Trở về nước, tháng 02/1928, Nguyễn Văn Cưng gia nhập Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội tỉnh Long Xuyên và trực tiếp đứng ra thành lập Chi hội tại quê nhà Lấp Vò.

Năng lực lãnh đạo của ông sớm được bộc lộ và khẳng định. Tháng 02/1929, khi đồng chí Châu Văn Liêm được rút về Thường vụ Kỳ bộ, Nguyễn Văn Cưng được tin tưởng giao trọng trách thay thế, giữ chức Bí thư Tỉnh bộ. Đến tháng 8/1929, ông được kết nạp vào An Nam Cộng sản Đảng, đồng thời thành lập và làm Bí thư Chi bộ Đảng đầu tiên tại Lấp Vò.

Tháng 10/1929, sóng gió ập đến khi địch bắt hai anh em ông (Nguyễn Văn Cưng và Nguyễn Văn Cái) giải lên giam giữ tại Khám Lớn Sài Gòn. Mặc cho kẻ thù tra tấn dã man, đòn roi tàn khốc, người cộng sản trẻ tuổi vẫn kiên trung giữ vững khí tiết, không khai báo nửa lời. Không khai thác được gì, sau 3 tháng giam cầm, địch buộc phải trả tự do cho ông nhưng áp dụng lệnh "lưu xứ" (quản thúc).

Bất chấp sự kìm kẹp, ông bí mật trở về Long Xuyên, bám trụ tại vùng Tấn Đức, Lấp Vò để tiếp tục vận động quần chúng và gầy dựng lại cơ sở cách mạng.

Dấu ấn tại Chợ Mới và sự hy sinh lẫm liệt giữa biển khơi

Cuối tháng 3/1930, một sự kiện mang tính bước ngoặt diễn ra: Tỉnh Long Xuyên thành lập Ban Chấp ủy lâm thời (Tỉnh ủy lâm thời) Đảng Cộng sản Việt Nam. Ở tuổi 21, Nguyễn Văn Cưng được tín nhiệm phân công phụ trách Ban Chấp ủy, trở thành vị Bí thư Tỉnh ủy đầu tiên của tỉnh Long Xuyên.

Dưới sự lãnh đạo trực tiếp của ông và tổ chức, phong trào đấu tranh của quần chúng nhân dân vùng Chợ Mới đã bùng lên mạnh mẽ. Tiêu biểu là các cuộc biểu tình đòi hoãn thuế, giảm thuế vào các ngày 09/5 và 28/5/1930. Những cuộc đấu tranh này đã giành được thắng lợi, tạo tiếng vang lớn khắp vùng, khẳng định sức mạnh to lớn của khối liên minh công nông dưới ngọn cờ của Đảng.

Tuy nhiên, giữa lúc phong trào đang lên cao, tháng 9/1930, trên đường đi chỉ đạo cơ sở tại vùng Chợ Mới, đồng chí Nguyễn Văn Cưng sa lưới mật thám. Kẻ thù đã kết án ông 15 năm tù khổ sai và đày ra "địa ngục trần gian" Côn Đảo.

Năm 1935, Chi bộ Nhà tù Côn Đảo bí mật tổ chức nhiều chuyến vượt ngục nhằm đưa cán bộ về đất liền chỉ đạo phong trào. Đồng chí Nguyễn Văn Cưng được chọn tham gia một trong những chuyến đi sinh tử ấy. Đáng buồn thay, khi chiếc bè mảng lênh đênh giữa biển khơi, giông bão nổi lên, bè bị đánh chìm. Người Bí thư Tỉnh ủy trẻ tuổi cùng các đồng chí của mình đã vĩnh viễn nằm lại giữa lòng biển cả.

Sống mãi cùng lịch sử quê hương

Sự ra đi của đồng chí Nguyễn Văn Cưng khi trí tuệ và nhiệt huyết đang ở độ sung mãn nhất là một tổn thất vô cùng to lớn đối với phong trào cách mạng địa phương. Ông là một trong những người Cộng sản đầu tiên, người Bí thư Chi bộ đầu tiên của Lấp Vò, và là người Bí thư Tỉnh ủy đầu tiên của Long Xuyên.

Cuộc đời tuy ngắn ngủi nhưng đầy vinh quang của đồng chí Nguyễn Văn Cưng là biểu tượng sáng ngời của tinh thần xả thân vì nước. Để đời đời ghi nhớ công lao to lớn của vị tiền bối cách mạng, Đảng bộ và chính quyền thành phố Long Xuyên, tỉnh An Giang đã trân trọng đặt tên một con đường khang trang tại khu vực nội ô mang tên: Đường Nguyễn Văn Cưng.