Đồng Chí Nguyễn Văn Lượng – Người Cán Bộ Công An Tài Năng Của Gia Định Trong Buổi Đầu Nam Bộ Kháng Chiến.

Đồng chí Nguyễn Văn Lượng, bí danh Hai Lượng, sinh năm 1916 tại xóm Vỏ Ngói, ấp Trung Nhứt, xã Hạnh Thông, quận Gò Vấp, tỉnh Gia Định, nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh. Ông xuất thân trong một gia đình công nhân nghèo, là người con đầu hiếu thảo, sớm biết phụ giúp cha mẹ và luôn chăm lo học tập.Từ nhỏ, Nguyễn Văn Lượng đã nổi tiếng thông minh, học giỏi. Ông từng được học bổng tại trường Pétrus Ký, một trong những ngôi trường danh giá bậc nhất Nam Kỳ thời bấy giờ. Nhưng đến năm thứ ba, vì hoàn cảnh gia đình khó khăn, ông phải nghỉ học, thi tuyển vào học nghề và làm việc tại hãng Ba Son để đỡ đần cha mẹ.Nhờ thi đỗ đầu, ông được chọn học nghề sửa chữa đồng hồ và các loại máy móc trong nhà máy. Không dừng lại ở đó, ban ngày đi làm, ban đêm ông tiếp tục học kỹ thuật tại trường Bá Nghệ. Với sự cần cù và năng lực vượt trội, ông được chọn làm công nhân Hội họa Kỹ thuật tàu thủy, rồi sau đó trúng tuyển làm Trưởng phòng Hội họa Kỹ thuật của hãng đóng tàu FACI.Từ những năm 1930, Nguyễn Văn Lượng đã tham gia hoạt động cách mạng. Khoảng năm 1935–1936, ông được kết nạp vào Đảng. Ở địa phương, ông là một trong những người tổ chức, xây dựng và hướng dẫn hoạt động của Hội Cựu học sinh Gò Vấp, đồng thời tập hợp thanh thiếu niên, tuyên truyền, huấn luyện, giác ngộ lý tưởng cách mạng và làm nòng cốt cho nhiều phong trào đấu tranh.Khoảng năm 1940, Đảng phân công ông lãnh đạo phong trào công nhân tại hãng FACI và một số hãng xưởng khác. Ông tham gia tổ chức các Hội Ái hữu ở Ba Son, FACI, biến những tổ chức này thành hạt nhân trong phong trào công nhân đô thị. Nhiều cuộc đấu tranh tập thể của công nhân nhờ đó giành được kết quả, vừa cải thiện đời sống, vừa nâng cao tinh thần cách mạng và phát hiện các phần tử phản động, mật thám trà trộn.Sau thất bại của Nam Kỳ khởi nghĩa, nhiều cơ sở cách mạng bị đứt liên lạc. Đến năm 1943, khi đồng chí Nguyễn Oanh làm Bí thư Thành ủy Sài Gòn – Chợ Lớn, Nguyễn Văn Lượng giữ chức Phó Bí thư Thành ủy, phụ trách công vận. Ông trực tiếp phụ trách Ban Vận động thành lập Công hội đỏ, tức Hội Ái hữu, tiền thân của Tổng Công đoàn Nam Bộ sau này.Đầu năm 1945, khi Tổng Công đoàn Nam Bộ được thành lập, Nguyễn Văn Lượng được Đảng giao nhiệm vụ và được quần chúng tín nhiệm bầu làm Phó Tổng Thư ký Tổng Công đoàn Nam Bộ.Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám, ông được cử làm Phó Giám đốc thứ nhất Quốc gia Tự vệ cuộc Nam Bộ, phụ trách các tỉnh miền Đông Nam Bộ. Ông tham gia cướp chính quyền tại tỉnh Gia Định, tiếp quản Dinh Tỉnh trưởng, thành lập Ủy ban Nhân dân và được phân công làm Ủy viên an ninh, kiêm Trưởng Quốc gia Tự vệ cuộc tỉnh Gia Định.Đêm 21 tháng 9 năm 1945, trước yêu cầu của tướng Gracey buộc ta nộp vũ khí và giải tán lực lượng kháng chiến, Nguyễn Văn Lượng chủ trì hội nghị Quận ủy Gò Vấp tại trụ sở Hội Cựu học sinh Gò Vấp. Hội nghị quyết định không giải tán lực lượng, bí mật chôn giấu vũ khí để chuẩn bị trường kỳ kháng chiến. Từ đây, ông trở thành một trong những người có công xây dựng chiến khu An Phú Đông, căn cứ kháng chiến nổi tiếng nằm sát nách quân thù.Tháng 8 năm 1946, ông cùng các cán bộ Quốc gia Tự vệ cuộc Nam Bộ tiếp quản Sở Mật thám Nam Kỳ. Trong đó, phòng P.S.E – Cảnh sát đặc biệt miền Đông được giao cho những cán bộ có kinh nghiệm hoạt động bí mật như Nguyễn Văn Lượng, Đặng Văn Bi, Tạ Văn Hảo, Nguyễn Văn Tư.Tháng 9 năm 1946, sau khi sáp nhập Tỉnh ủy Giải phóng và Tỉnh ủy Tiền phong thành Tỉnh ủy Gia Định thống nhất, Nguyễn Văn Lượng được bầu làm Ủy viên Thường vụ Tỉnh ủy, giữ chức Trưởng Ty Công an tỉnh Gia Định.Trong hoàn cảnh Gia Định là địa bàn trọng yếu, phức tạp và bị địch đánh phá dữ dội, ông đã cùng lực lượng công an xây dựng bộ máy an ninh, hành pháp tương đối hoàn chỉnh. Công an Gia Định khi ấy không chỉ bảo vệ cơ sở kháng chiến, mà còn làm tốt công tác trừ gian, phản gián, bảo vệ các cơ quan lãnh đạo của tỉnh, thành phố và Nam Bộ, đặc biệt tại chiến khu An Phú Đông.Trong những năm đầu kháng chiến, có một số người dao động, phản bội. Trong đó có Nguyễn Ngọc Hà, nguyên Trưởng Công an xã Hạnh Thông, bí mật theo giặc và chỉ điểm cho địch đánh phá cơ sở công an ở An Phú Đông, Quới Xuân. Chính tên này đã dẫn quân địch đến nơi có hầm bí mật của đồng chí Nguyễn Văn Lượng tại xã Quới Xuân.Khi nóc hầm vừa bị đào thủng, Nguyễn Văn Lượng kịp cất giấu tài liệu vào ngách hầm để không rơi vào tay giặc rồi lao lên thoát thân. Nhưng ông bị trúng đạn và anh dũng hy sinh ngày 19 tháng 1 năm 1948. Vợ ông là Nguyễn Thị Ngân cũng bị địch b.ắ.n c.h.ế.t trong vụ khui hầm ấy.Ngay trong đêm, các chiến sĩ và cơ quan Công an tỉnh Gia Định đưa thi hài ông về truy điệu và an táng tại Nghĩa trang liệt sĩ An Phú Đông. Sự hy sinh của ông đã bảo vệ được tài liệu, tin tức quan trọng của Đảng, không để lọt vào tay địch.Để tưởng nhớ công lao của ông, các đơn vị và địa phương đã lấy tên Nguyễn Văn Lượng đặt cho xã chiến đấu Quới Xuân, Tiểu đoàn 917 Nguyễn Văn Lượng thuộc Trung đoàn 306 Phạm Hồng Thái, và Đại đội Quốc vệ đội Nguyễn Văn Lượng.Ông được Nhà nước truy tặng Huân chương Kháng chiến hạng Nhất. Tháng 5 năm 1999, ông tiếp tục được truy tặng Huân chương Độc lập hạng Nhất. Tên ông hiện được đặt cho một tuyến đường tại quận Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh.Cuộc đời đồng chí Nguyễn Văn Lượng là hình ảnh đẹp của một người cán bộ công nhân trí thức, từ xưởng máy bước vào cách mạng, từ phong trào công vận trở thành người chỉ huy công an tài năng của Gia Định. Ông sống giản dị, mưu trí, tận tụy và hy sinh khi mới 32 tuổi, để lại tấm gương sáng về lòng trung thành, bản lĩnh và tinh thần quyết tử bảo vệ Đảng, bảo vệ nhân dân trong buổi đầu Nam Bộ kháng chiến.