đồng chí Nguyễn Văn Thiệt

Năm 1927, khi Kỳ bộ Thanh niên Cách mạng đồng chí Hội (TNCMĐCH) phân công vận động xây dựng cơ sở, Nguyễn Văn Côn (kỳ ủy viên) liền liên hệ với Nguyễn Văn Thiệt. Nguyễn Văn Thiệt giới thiệu Châu Văn Ký (lúc ấy đang ở Sài Gòn) và Nguyễn Văn Đức (tự Đại, đang sống tại Long Hồ). Nguyễn Văn Côn về Vĩnh Long, gặp gỡ, thảo luận, vận động tại một địa điểm bí mật : chùa Minh Sư (vị trụ trì chùa bấy giờ là nhà sư Ngô Văn Lợi) ở làng Tân Giai, tổng Bình Long, Châu Thành, Vĩnh Long (nay thuộc Phường 2 – thành phố Vĩnh Long). Lễ kết nạp Nguyễn Văn Thiệt, Châu Văn Ký và Nguyễn Văn Đức được tiến hành tại lăng Bà Cậu (nay thuộc Phường 2 – thành phố Vĩnh Long).

Sau đó, Nguyễn Văn Côn đưa cả 3 lên Sài Gòn ngụ tại căn nhà của tổ chức TNCMĐCH, số 45 đường Verdun, để giáo dục, rèn luyện phương cách hoạt động và phân công Nguyễn Văn Thiệt về lại Vĩnh Long vận động, tổ chức cơ sở cách mạng, còn Châu Văn Tiếp vào làm công nhân ở Nhà Bè và Nguyễn Văn Đức được đi học tại Quảng Châu (nhưng vì lý do tài chính, không đi được nên cuối năm 1928, Nguyễn Văn Đức về lại Vĩnh Long).

Khi về Vĩnh Long, Nguyễn Văn Thiệt kết nạp Nguyễn Hữu Đức (Đức Râu) và Tý (người thị xã Vĩnh Long) rồi tiến hành thành lập Chi bộ TNCMĐCH đầu tiên tại Ngã tư Long Hồ vào đầu năm 1928. Nguyễn Văn Thiệt là người Bí thư đầu tiên của Chi bộ TNCMĐCH đầu tiên này tại Vĩnh Long. Trong thời gian này, Nguyễn Văn Nhung (người Long Hồ, được kết nạp vào TNCMĐCH tại Nam Vang năm 1927) được giới thiệu về hoạt động ở Chi bộ Ngã tư Long Hồ do Nguyễn Văn Thiệt làm Bí thư. Nguyễn Văn Nhung được phân công hoạt động tại Long Hồ, Nguyễn Hữu Đức và Tý tại thị xã Vĩnh Long, còn Nguyễn Văn Thiệt đến Tam Bình rồi qua Vĩnh Xuân (Trà Ôn) tuyên truyền, tổ chức và thành lập Chi bộ Giồng La Ghì. Đây là thời gian Nguyễn Văn Thiệt quen với Trần Thị Hân (thường được gọi là cô giáo Nguyệt, vì còn có tên là Trần Thị Minh Nguyệt), con của cụ Trần Phước Định, người đóng góp lớn cho phong trào Đông Du của cụ Phan Bội Châu tại Tam Bình.

Sau đó, Nguyễn Văn Nhung được chọn về dự một khóa huấn luyện do Kỳ ủy TNCMĐCH tổ chức tại Sài Gòn. Sau khóa học này, Châu Văn Liêm (kỳ ủy viên) đưa Nguyễn Văn Nhung về Long Hồ, giới thiệu làm Bí thư thay Nguyễn Văn Thiệt.

Năm 1929, do tình hình hoạt động và khuynh hướng chung của các tổ chức cách mạng trong cả nước lúc bấy giờ, Châu Văn Liêm ở Ban Chỉ huy lâm thời Trung ương An Nam Cộng sản Đảng (ANCSĐ) về Vĩnh Long, kết nạp Nguyễn Văn Thiệt, Nguyễn Văn Nhung, Nguyễn Hữu Đức vào ANCSĐ, đổi tên Chi bộ TNCMĐCH thành chi bộ ANCSĐ và cử Nguyễn Văn Nhung làm Bí thư.

Cuối năm 1929, Nguyễn Văn Nhung bị mật thám Pháp về lùng bắt, buộc phải xuống Rạch Chùa, Tam Bình rồi sang Cà Mau hoạt động. Do đó tháng 2/1930, do tình hình thống nhất các tổ chức Đảng lúc bấy giờ, Châu Văn Liêm lại từ Sài Gòn xuống Vĩnh Long, chuyển Chi bộ ANCSĐ thành Chi bộ Đảng Cộng sản Đông Dương. Lúc này, Nguyễn Văn Thiệt được bầu làm Bí thư đầu tiên của Chi bộ Đảng Cộng sản Đông Dương tại Ngã tư Long Hồ.

Tháng 3/1930, Chi bộ Ngã tư Long Hồ đã tổ chức được 2 cuộc mít-tinh : một tại Rừng Dơi, xã Phước Hậu, một tại xã Long An. Mỗi cuộc mit-tinh có khoảng 100 người tham dự. Chi bộ đưa người ra diễn thuyết về sự bần cùng, lao khổ, kêu gọi đoàn kết đấu tranh và được nhân dân đồng tình ủng hộ.

Hưởng ứng chủ trương của Trung ương, Chi bộ Ngã tư Long Hồ, ngày 6/5/1930, đã tổ chức cuộc biểu tình lớn khoảng 2.000 người tham dự, gồm 3 quận : Châu Thành, Vũng Liêm, Tam Bình. Đầu tiên, cuộc biểu tình xuất phát tại Ngã tư Long Hồ kéo ra tỉnh lỵ Vĩnh Long theo đường Phường 4 bây giờ với các khẩu hiệu “Tinh thần 1/5 muôn năm", "Giảm thuế thân cho dân nghèo", "Đả đảo Đế quốc Pháp, quan làng tay sai", "Đảng Cộng sản Đông Dương muôn năm”. Khi đến Văn Thánh Miếu, cuộc biểu tình bị đàn áp, 8 người hy sinh và 60 người bị bắt, cuối cùng buộc phải giản tán.

Ngày 2/6/1930, Chi bộ Ngã tư Long Hồ lại chức cuộc mít-tinh ở làng Long Đức, Long An. Cuộc mít-tinh đã biến thành cuộc biểu tình có khẩu hiệu và có cờ đỏ búa liềm. Theo tài liệu “Thống kê các cuộc biểu tình do Đảng Cộng sản đông Dương tổ chức từ ngày 1/5/1930 đến 31/12/1931” thì ngày 2/6/1930, 600 người bản xứ định biểu tình ở tỉnh lỵ Vĩnh Long, 100 người bị bắt”.

Như vậy, trong vòng mấy tháng sau khi thành lập, Chi bộ Đảng Cộng sản Đông Dương đầu tiên tại Ngã tư Long Hồ (Nguyễn Văn Thiệt làm Bí thư) đã liên tiếp tổ chức các cuộc mít-tinh, biểu tình rầm rộ, gây được tiếng vang lớn và tạo nên những ảnh hưởng quan trọng trong phong trào cách mạng tại Vĩnh Long.

Năm 1931, Thực dân Pháp tiến hành khủng bố trắng. Chỉ trong vòng mấy tháng của năm 1931, liên tiếp các Bí thư Tỉnh ủy Vĩnh Long (Nguyễn Văn Nhung, Nguyễn Văn Tiễn, Đặng Văn Quang) bị bắt trừ Ngô Văn Chính, người Bí thư đầu tiên của Tỉnh ủy Vĩnh Long được điều lên công tác tại Xứ ủy lâm thời bấy giờ.

Cuối năm 1932, một số đảng viên thoát được các cuộc vây ráp của thực dân đã tập hợp lại thành lập Ban cán sự Vĩnh – Trà – Bến, chủ trương củng cố lại Chi bộ, rút vào hoạt động bí mật, xây dựng cơ sở Đảng trong quần chúng. Nhưng chẳng bao lâu sau, các đồng chí trong Ban cán sự đều bị bắt. Năm 1935, sau khi mãn hạn tù, Nguyễn Văn Thiệt được sự ủy nhiệm của Xứ ủy Nam kỳ, trở về Vĩnh Long xây dựng cơ sở Đảng, bắt liên lạc với một số đồng chí vừa thoát khỏi nhà tù thực dân, trong đó có người vợ của ông là bà Trần Thị Hân (tức Trần Thị Minh Nguyệt. Về sau, năm 1940, bà bị thực dân Pháp quản thúc tại Long Hồ, bị bệnh rồi mất tại đây), Đào Kiến Liên, Võ Tấn Đức, Lê Văn Khỏe, chuẩn bị tiến hành hoạt động công khai khi Mặt trận Bình dân lên cầm quyền tại Pháp.

Đầu năm 1936, được sự bố trí của Chi bộ nhà tù Côn Đảo, Tạ Uyên vượt Côn Đảo về Vĩnh Long hoạt động. Chính nhóm hoạt động công khai của Nguyễn Văn Thiệt bố trí cơ sở bí mật cho Tạ Uyên hoạt động và tái thành lập Tỉnh ủy Vĩnh Long do Tạ Uyên làm Bí thư.

Giai đoạn 1936 – 1939, Nguyễn Văn Thiệt tham gia Ủy ban Hành động tại thị trấn Ngã tư Long Hồ với các hoạt động : tập hợp dân nguyện, tổ chức đại diện nhà báo đến yêu cầu chính quyền điều tra đưa ra ánh sáng các vụ cường hào, chủ bóc lột nông dân, công dân; tổ chức các cuộc đình công, bãi công của anh em lái xe Vĩnh Long – Sài Gòn, Trà Vinh – Sài Gòn, thợ của Cầu Tàu tại thị xã Vĩnh Long, thợ lò gạch ở Hòa Mỹ…

Khoảng cuối năm 1940 đầu năm 1941, khi tổ chức hoạt động công khai bị đàn áp gắt gao, Nguyễn Văn Thiệt bị thực dân Pháp đưa đi quản thúc tại Bà Rá, Biên Hòa. Thời gian từ cuối năm 1941 đến 1943, một số đồng chí thoát khỏi cuộc vây ráp của thực dân, vì không bắt được liên lạc với Trung ương nên tự đứng ra gây dựng cơ sở Đảng. Đến cuối năm 1943, tỉnh Vĩnh Long có 2 tổ chức Đảng hoạt động : tổ chức của Trần Văn Giàu (Tiền Phong) và tổ chức của Bùi Văn Dự (Giải Phóng).

Tháng 4/1945, Nguyễn Văn Thiệt cùng Nguyễn Hữu Thế vượt trại tập trung về lại Vĩnh Long hoạt động. Nguyễn Văn Thiệt, một mặt liên lạc với Thanh Sơn, Hà Huy Giáp, Bùi Công Trừng… hoạt động để thống nhất tổ chức Đảng, mặt khác cùng với Nguyễn Hữu Thế bắt liên lạc với các đồng chí cũ thành lập Chi bộ đặc biệt gồm Nguyễn Văn Thiệt (Bí thư), Nguyễn Hữu Thế, Phan Văn Sử, Diệp Ngọc Côn, Khuất Duy Trì và Phạm Long (ở Phước Hậu). Tháng 5/1945 chi bộ đặc biệt bắt liên lạc với Xứ ủy Tiền Phong và hoạt động dưới hệ thống của Xứ ủy này.