Đồng chí Phạm Quang Lịch – Người chiến sĩ Cộng sản kiên trung

Một thế kỷ đã trôi qua kể từ những năm tháng sục sôi của phong trào cách mạng Việt Nam, nhưng câu chuyện về người chiến sĩ cộng sản kiên trung Phạm Quang Lịch (Bí danh Hào Lịch, 1901 – 1937), người con ưu tú của quê hương Thái Bình, vẫn còn sống mãi trong ký ức của những người ở lại, đặc biệt là tại ngôi nhà lịch sử - Cơ sở Xứ ủy Bắc Kỳ tại làng Nam Huân Trung, xã Lê Lợi (trước đây là xã Đình Phùng, huyện Kiến Xương), tỉnh Hưng Yên (trước đây thuộc Thái Bình).

Tấm lòng từ bỏ giàu sang

Phạm Quang Lịch sinh năm 1901 trong một gia đình địa chủ giàu có tại làng Nam Huân Trung. Là con trai độc nhất, lẽ ra ông có thể sống một cuộc đời an nhàn, sung túc. Thế nhưng, tận mắt chứng kiến cảnh đồng bào lầm than dưới ách áp bức của thực dân phong kiến, người thanh niên giàu lòng nhân ái đã sớm giác ngộ cách mạng.

Năm 1927, khi mới 26 tuổi, ông từ bỏ cuộc sống giàu sang, rời xa người vợ trẻ để dấn thân vào con đường đấu tranh giải phóng dân tộc. Ông được kết nạp vào tổ chức Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội tại Trường tư thục Minh Thành (Thái Bình) và sau đó được cử vào Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Thái Bình.

Cơ sở bí mật và phong trào quần chúng

Cuộc đời hoạt động cách mạng của đồng chí Phạm Quang Lịch gắn liền với chính ngôi nhà của gia đình ông. Ngôi nhà đã được ông vận động gia đình biến thành cơ sở hội họp bí mật và là nơi cung cấp gạo, tiền nuôi cán bộ. Đặc biệt, đây còn là nơi in ấn các ấn phẩm quan trọng của Đảng như Báo Búa liềm, Báo Dân cày của Tỉnh ủy Thái Bình, in khẩu hiệu, áp phích phục vụ công tác tuyên truyền của Đảng và Xứ ủy Bắc Kỳ.

Ông là người lãnh đạo trực tiếp nhiều phong trào đấu tranh quyết liệt của nông dân. Điển hình là vào tháng 4/1930, ông đã lãnh đạo hơn 1.500 nông dân vùng Bắc phủ Kiến Xương tổ chức mít tinh, treo cờ búa liềm và tập trung "vay thóc" cứu đói cho dân nghèo từ các gia đình giàu có trong xã. Chính hành động này đã khiến ông bị tòa án thực dân phong kiến xử 8 tháng tù treo, nhưng tiếng vang của cuộc đấu tranh đã cổ vũ mạnh mẽ tinh thần cách mạng địa phương.

Khí tiết người tù Cộng sản và dấu ấn muôn đời

Tháng 11/1933, đồng chí Phạm Quang Lịch bị địch bắt giam tại nhà tù Sơn La với án 20 năm khổ sai. Ngay cả trong chốn lao tù khắc nghiệt, ông vẫn giữ vững khí tiết người cộng sản.

Trước đó, tại nhà tù Hỏa Lò, ông là một trong bảy tù chính trị tham gia cuộc vượt ngục lịch sử vào đêm Noel 24/12/1932. Bằng sự mưu trí, đồng chí đã viết thư gửi người thân, nhờ đó có được dụng cụ bí mật để cưa song sắt, mở đường máu thoát khỏi nhà tù.

Đáng tiếc, do bị tra tấn và điều kiện khắc nghiệt của nhà tù đế quốc, đồng chí Phạm Quang Lịch đã hy sinh tại nhà tù Sơn La vào ngày 30/3/1937, khi mới 36 tuổi.

Sự hy sinh của ông là tấm gương sáng về lòng yêu nước, ý chí kiên cường, và sự trung thành tuyệt đối với lý tưởng cách mạng, góp phần làm nên những trang sử vẻ vang của Đảng bộ tỉnh Thái Bình và của dân tộc.

Để ghi nhớ công lao và vinh danh người chiến sĩ cộng sản, vào năm 2025, khi thực hiện sắp xếp lại đơn vị hành chính cấp xã, tên ông đã được đặt cho xã Quang Lịch (tên xã mới này thuộc tỉnh Hưng Yên, trên cơ sở sáp nhập một số xã cũ của huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình), tiếp tục lan tỏa tinh thần cách mạng của ông đến các thế hệ mai sau.

Từ hồi ức người thân: Ngọn lửa "Vay thóc" và truyền thống tiếp nối

Tên tuổi và cuộc đời hoạt động của liệt sĩ Phạm Quang Lịch luôn được gia đình gìn giữ và kể lại một cách đầy tự hào. Noi gương đồng chí Phạm Quang Lịch, những người thân trong gia đình, dòng họ tiếp tục đi theo con đường cách mạng, có những đóng góp cho phong trào cách mạng của địa phương. Kế thừa truyền thống yêu nước của gia đình, nhất là ảnh hưởng từ người cha, đồng chí Phạm Bái - con trai đồng chí Phạm Quang Lịch cũng sớm lựa chọn con đường cách mạng. Trong quá trình công tác, đồng chí Phạm Bái từng giữ chức vụ Bí thư Tỉnh ủy Thái Bình giai đoạn 1977 - 1984, Phó Trưởng đoàn chuyên gia Trung ương tại Campuchia, Chủ tịch Hội Nông dân Việt Nam và là đại biểu Quốc hội khóa VIII.

Ông Phạm Quốc Hoàng, cháu ruột của Liệt sĩ Phạm Quang Lịch và là người trông nom di tích Cơ sở Xứ ủy Bắc Kỳ, xúc động nhớ lại: "Bác tôi vốn xuất thân trong một gia đình khá giả, có nhiều ruộng đất nhưng lại sớm giác ngộ cách mạng. Ngay trong cuộc vận động 'vay thóc' lịch sử năm 1930, đồng chí Phạm Quang Lịch đã tiên phong đốt bỏ hàng trăm văn tự, giấy vay nợ của nông dân mà bố mẹ, gia đình mình đang giữ. Sau đó, đồng chí còn dẫn hơn 700 nông dân vào nhà chú ruột và nhà bố mẹ mình để vận động gia đình cho nông dân vay 900 đồng tiền Đông Dương và 1.600 thùng thóc (tương đương 10 cây vàng và hơn 3 tấn thóc lúc bấy giờ)." (Theo Báo Thái Bình và Di tích nhà tù Hỏa Lò).

Những câu chuyện về sự hy sinh và lòng nhân ái của ông đã trở thành kim chỉ nam cho các thế hệ hậu duệ. Tại khu di tích lịch sử quốc gia Cơ sở Xứ ủy Bắc Kỳ - nhà đồng chí Phạm Quang Lịch, du khách còn được chứng kiến một hiện vật vô giá: chiếc máy bay tiêm kích MiG-21 do Trung tướng Phạm Phú Thái (người cháu gọi cụ Hào Lịch là bác) từng lái, bắn rơi nhiều máy bay địch trong chiến dịch Điện Biên Phủ trên không. Đây là biểu tượng rõ nét nhất cho sự tiếp nối truyền thống yêu nước, sẵn sàng chiến đấu vì Tổ quốc của dòng họ.

Kết thúc câu chuyện, ông Phạm Quốc Hoàng khẳng định: "Là thế hệ trẻ, chúng tôi nguyện ra sức phấn đấu, rèn luyện, học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh, cống hiến nhiều hơn cho quê hương ngày càng phát triển."

Nguồn tham khảo

1. Giaoducthoidai.vn: Cơ sở Xứ ủy Bắc Kỳ - nhà liệt sĩ Phạm Quang Lịch: 'Lớp học' trực quan GD truyền thống cách mạng