Đồng chí Phan Đăng Lưu với báo chí Trung Kỳ thời kỳ Mặt trận Dân chủ
Phan Đăng Lưu sinh ngày 5-5-1902, quê xã Tràng Thành (nay là Hoa Thành), Yên Thành, Nghệ An. Ông xuất thân trong một gia đình nhà nho yêu nước, thuở nhỏ học chữ Hán, rồi theo học Trường Trung học Pháp - Việt ở Vinh. Sau vào Huế học, rồi ra học trường Canh Nông tại Hà Nội.
Năm 1928, ông tham gia thành lập Tân Việt Cách mạng Đảng, được bầu làm ủy viên thường vụ Tổng bộ. Cuối năm, ông nhận nhiệm vụ sang Quảng Châu, gặp Tổng bộ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Năm 1929, ông trở về nước tham gia việc thành lập tổ chức cộng sản, cuối năm bị Pháp bắt ở Hải Phòng, kết án 7 năm tù, đày đi Ban Mê Thuột, đến năm 1936 mới được thả tự do. Sau khi ra tù, ông trở về quê hoạt động bí mật, được bầu vào Xứ ủy Trung kỳ, ủy viên Thường vụ Ban Chấp hành Trung ương Đảng. Năm 1940, được giao phụ trách xứ ủy Nam kỳ, chuẩn bị khởi nghĩa Nam kỳ, được giao nhiệm vụ ra Bắc xin chỉ thị của Trung ương Đảng. Khi trở về Sài Gòn, ông bị mật thám Pháp bắt ngày 22-11-1940. Sau khi cuộc khởi nghĩa Nam kỳ thất bại, ông bị thực dân Pháp xử bắn ngày 28-8-1941 tại Hóc Môn, Gia Định cùng Tổng Bí thư Hà Huy Tập, Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ, đồng chí Võ Văn Tần, Nguyễn Thị Minh Khai, hưởng dương 39 tuổi.Năm 1959, nhân dịp đến thăm Bảo tàng Cách mạng Việt Nam (nay là Bảo tàng Lịch sử quốc gia), đến gian trưng bày về đồng chí Phan Đăng Lưu, đồng chí Lê Duẩn đã phát biểu: “Đồng chí Phan Đăng Lưu là một trí thức cách mạng tiêu biểu”.Chất “trí thức cách mạng tiêu biểu” của Phan Đăng Lưu thể hiện trước và trên hết ở những đóng góp quan trọng của đồng chí trong việc xây dựng đường lối cách mạng giải phóng dân tộc và giải quyết những vấn đề cụ thể của cách mạng như xây dựng lực lượng, tuyên truyền vận động quần chúng, chỉ đạo phong trào quần chúng đấu tranh công khai, bán công khai trong một giai đoạn sôi nổi, quyết liệt của cách mạng Việt Nam thời kỳ trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, ở việc nêu gương hy sinh bất khuất trước họng súng kẻ thù. Trên lĩnh vực báo chí, Phan Đăng Lưu có những đóng góp quan trọng, trở thành một trong những nhà báo vô sản tiêu biểu của cách mạng Việt Nam.Năm 1931, khi bị thực dân Pháp bắt giam ở nhà tù Ban Mê Thuột, Phan Đăng Lưu đã học tiếng Êđê, tổ chức ra tờ báo lấy tên là “Doãn Đê tuần báo” với hai thứ tiếng Kinh và Êđê, dùng làm tài liệu để tuyên truyền, giáo dục tù nhân và anh em binh lính người Êđê. Đồng chí phụ trách mục Bình luận và Dạy tiếng Ê đê. Báo ra hàng tuần, viết tay và lưu hành bí mật trong anh em.Để tố cáo chế độ hà khắc của nhà tù, Phan Đăng Lưu viết nhiều bài báo bằng tiếng Pháp, bí mật gửi ra ngoài, có bài bị bọn cai ngục bắt được, ghép vào tội viết báo tuyên truyền chống lại chính phủ bảo hộ, tăng án lên 5 năm tù khổ sai.
