Đồng chí Phó Đức Chính: Lãnh tụ kiên trung của Quốc Dân Đảng và bản án tử hình lẫm liệt tại Yên Bái
Đồng chí Phó Đức Chính (1907 - 1930), quê quán tại Bắc Ninh (nay thuộc tỉnh Bắc Giang sau sáp nhập), là một trong những lãnh tụ nòng cốt của Việt Nam Quốc Dân Đảng. Từng chỉ huy đội cảm tử ám sát trùm mộ phu Bazin và trực tiếp lãnh đạo Khởi nghĩa Yên Bái, ông đã hiên ngang bước lên máy chém cùng 12 đồng chí vào năm 1930, để lại tấm gương oanh liệt vì nước quên mình.
Từ người thanh niên trí thức đến lãnh tụ Quốc Dân Đảng
Đồng chí Phó Đức Chính sinh năm 1907. Người xã Đa Ngưu, huyện Bắc Ninh, tỉnh Hà Bắc (tỉnh Hà Bắc cũ sau này tách ra, và theo phương án sáp nhập từ 01/7/2025, tỉnh Bắc Ninh sẽ sáp nhập với Bắc Giang thành tỉnh Bắc Giang).
Tuổi trẻ, ông theo học Tây học, sau về Hà Nội học tiếp trường Cao đẳng Công chánh. Sau khi tốt nghiệp, ông được bổ nhiệm ra làm quan cán sự tại Savanakhet - Lào.
Vì có lòng yêu nước nồng nàn, ông đã sớm liên hệ với Nguyễn Thái Học - lãnh tụ phong trào Quốc Dân Đảng, đồng thời trở thành Đảng viên cao cấp của tổ chức này, đảm nhiệm công tác An ninh Nội chính.
Ám sát Bazin và ngọn lửa Khởi nghĩa Yên Bái
Tại Hà Nội, dưới sự chỉ đạo của ông, đội quân cảm tử của tổ chức đã tìm cách ám sát và giết chết tên quan Pháp ác ôn Bazin. Sau sự kiện này, thực dân Pháp ráo riết vây bắt ông. Ông bị chúng bắt tại biên giới Ai Lao, đem về nhốt ở nhà lao Hỏa Lò.
Sau khi ra tù, ông lại tiếp tục cùng Nguyễn Thái Học tổ chức cuộc nổi dậy vào ngày 10-2-1930. Riêng ông đích thân chỉ huy đánh trực tiếp tại vùng Yên Bái.
Khởi nghĩa thất bại, ông bị địch bắt vào ngày 15-02-1930 tại huyện Nam Oai, tỉnh Bắc Ninh (địa danh ghi theo tài liệu).
Khúc tráng ca trên pháp trường Yên Bái
Thực dân Pháp đã đưa ông và 12 đồng chí của ông ra xử chém vào ngày 21-5 Canh Ngọ (tức ngày 17-6-1930) tại Yên Bái. Các ông đã để lại bao nỗi niềm thương tiếc cho những chiến sĩ vì nước quên mình của người dân Việt Nam đang sống cảnh mất nhà tan dưới gót giày quân xâm lược.
Danh sách 13 nhà yêu nước bị thực dân Pháp xử chém tại Yên Bái lúc 05h ngày 17-6-1930 bao gồm:
Nguyễn Thái Học (sinh 1901) - Xử chém ngày 17-6-1930 tại Yên Bái.
Phó Đức Chính (sinh 1907) - Xử chém ngày 17-6-1930 tại Yên Bái.
Bùi Tư Toàn (Bùi Hữu Toàn, sinh 1894) - Xử chém ngày 17-6-1930 tại Yên Bái.
Đào Văn Nhất - Xử chém ngày 17-6-1930 tại Yên Bái.
Nguyễn Văn Tiềm - Xử chém ngày 17-6-1930 tại Yên Bái.
Hà Văn Lạo (Hà Văn Lạc, sinh 1906) - Xử chém ngày 17-6-1930 tại Yên Bái.
Bùi Văn Chuẩn - Xử chém ngày 17-6-1930 tại Yên Bái.
Nguyễn Văn Thịnh - Xử chém ngày 17-6-1930 tại Yên Bái.
Nguyễn Văn An (Văn A) - Xử chém ngày 17-6-1930 tại Yên Bái.
Bùi Văn Cửu - Xử chém ngày 17-6-1930 tại Yên Bái.
Nguyễn Như Liên (Ngọc Tỉnh) - Xử chém ngày 17-6-1930 tại Yên Bái.
Ngô Văn Du (Giáo Du) - Xử chém ngày 17-6-1930 tại Yên Bái.
Đỗ Văn Tư (Văn Tư) - Xử chém ngày 17-6-1930 tại Yên Bái.
Đây là một chứng tích tội ác của thực dân Pháp xâm lược mà hậu thế cần ghi nhớ để học tập và gìn giữ nền độc lập tự do hôm nay.
