Đồng chí Trần Văn Giàu - nhà cách mạng bản lĩnh, nhà giáo uyên bác

Đồng chí Trần Văn Giàu sinh ngày 14 tháng 7 âm lịch năm Tân Hợi, tức ngày 6 tháng 9 năm 1911 (tài liệu tại Trung tâm lưu trữ quốc gia 2 ở Thành phố Hồ Chí Minh, ký hiệu KHIIA-45/291 ghi ngày sinh là 11 tháng 9 năm 1911).

Năm 1922, đồng chí học sơ học và tiểu học ở quê nhà, đến năm 1925 đậu bằng Tiểu học Pháp - Việt.

Tháng 9 năm 1925, đồng chí Trần Văn Giàu lên Sài Gòn học tại Trường Trung học Chasseloup Laubat (nay là Trường Trung học phổ thông Lê Quý Đôn) giữa lúc phong trào Nguyễn An Ninh đang gây tiếng vang lớn.

Năm 1928, sau khi tốt nghiệp Tú tài, đồng chí được gia đình cho sang Pháp du học tại Đại học Toulouse.

Tháng 3 năm 1929, đồng chí trở thành đảng viên Đảng Cộng sản Pháp, tham gia tích cực trong phong trào công nhân, phong trào đấu tranh của du học sinh và công nhân người Việt ở thành phố Toulouse.

Tháng 5 năm 1930, đồng chí từ Toulouse lên Paris tham gia biểu tình trước Dinh Tổng thống Pháp, đòi hủy án tử hình đối với các thủ lĩnh và chiến sĩ trong cuộc khởi nghĩa Yên Bái. Đồng chí bị Pháp trục xuất về Việt Nam.

Tháng 8 năm 1930, đồng chí gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương. Trong thời gian này, còn làm giáo viên môn văn và lịch sử tại Trường Trung học tư thục Huỳnh Công Phát tại Sài Gòn.

Đầu năm 1931, đồng chí Trần Văn Giàu bí mật lên tàu Cap St. Jacques sang Pháp lần thứ hai. Tại Marseille, đồng chí biên tập bài vở cho tờ báo Vô sản của Đảng bộ Cộng sản Marseille. Cuối tháng 4 năm 1931, đồng chí Trần Văn Giàu rời Pháp để sang Liên Xô học tại Trường Đại học Phương Đông ở Moscow. Tại Moscow, đồng chí còn tham gia dự thảo Chương trình hành động của Đảng Cộng sản Đông Dương.

Năm 1933, đồng chí bảo vệ thành công đề tài tốt nghiệp “Vấn đề ruộng đất ở Đông Dương”, sau đó rời Moscow về nước. Trở về nước lần thứ hai trong bối cảnh cách mạng nước nhà đang bị thực dân Pháp dìm trong biển máu với chính sách “khủng bố trắng”, ngày 13 tháng02 năm 1933, đồng chí Trần Văn Giàu bị địch bắt nhưng không mang theo tài liệu nên chỉ bị Tòa thượng thẩm Sài Gòn kết án 5 năm tù treo về tội vô gia cư. Đồng chí tích cực tìm cách móc nối cơ sở, phát triển lực lượng, gầy dựng lại Xứ ủy Nam Kỳ. Tháng 8 năm 1933, đồng chí được cử làm Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ.

Tháng 12 năm 1934 và tháng 2 năm 1935, đồng chí hai lần đến Ma Cao để tham gia công tác chuẩn bị và dự Đại hội lần thứ I của Đảng Cộng sản Đông Dương. Từ Ma Cao trở về, đồng chí sa vào tay giặc và phải chịu mọi cực hình tra tấn từ Khám Lớn Sài Gòn đến địa ngục trần gian Côn Đảo. Năm 1936, tại Côn Đảo, đồng chí lãnh đạo cuộc tuyệt thực và chống làm khổ dịch của 2.000 tù chính trị và thường phạm; tháng 6 năm 1936, đồng chí bị đưa về đất liền và tiếp tục bị giam ở Khám Lớn Sài Gòn. Năm 1940, đồng chí mãn hạn tù, nhưng 9 ngày sau lại bị bắt và bị đưa đi “an trí” ở căng Tà Lài.

Tháng 3 năm 1941, đồng chí cùng 7 đồng chí khác tổ chức vượt ngục Tà Lài thành công. Những năm tháng sau đó, đồng chí bền bỉ đi khắp nơi gầy dựng lại cơ sở, phát động lại phong trào. Xứ ủy Nam Kỳ do đồng chí Trần Văn Giàu lãnh đạo đã gấp rút tiến hành khôi phục hệ thống tổ chức Đảng các cấp, trong đó đặc biệt chú trọng đến tổ chức Đảng của thành phố Sài Gòn - Chợ Lớn. Nhiệm vụ khôi phục tổ chức tại thành phố này được đích thân đồng chí Trần Văn Giàu phụ trách.

Từ ngày 13 đến ngày 15 tháng 10 năm 1943, đại biểu tổ chức Đảng các tỉnh thành họp hội nghị ở Chợ Gạo (tỉnh Mỹ Tho) quyết định tái lập Xứ ủy Nam Kỳ. Đồng chí Trần Văn Giàu không có mặt, hội nghị bầu đồng chí Dung Văn Phúc (tức Dương Quang Đông) làm Bí thư. Đồng chí Phúc tạm nhận chức Bí thư và tuyên bố sẽ trao lại chức vụ này cho đồng chí Trần Văn Giàu, hội nghị đồng ý.

Đến đầu năm 1945, tổ chức Đảng và các đoàn thể cách mạng được củng cố, kiện toàn lớn mạnh hơn trước. Với nhiệm vụ Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ, trong điều kiện xa Trung ương, đồng chí cùng Xứ ủy quán triệt những chỉ thị của Trung ương Đảng, chủ động tổ chức phong trào Thanh niên Tiền phong - một phong trào thanh niên yêu nước hoạt động công khai do Xứ ủy chỉ đạo, cùng Thanh niên cứu quốc, đội ngũ đông đảo trong phong trào công nhân và nhân dân lao động xây dựng một đạo quân chính trị hùng hậu, làm nòng cốt, giữ vai trò tiên phong trong bão táp cách mạng của quần chúng giành thắng lợi trong cuộc Cách mạng tháng Tám ở Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định và khắp các tỉnh Nam Bộ, góp phần quyết định sự toàn thắng của cuộc Cách mạng tháng Tám vĩ đại của cả nước. Đồng chí được cử làm Chủ tịch Ủy ban Hành chánh lâm thời, gọi tắt là Lâm ủy Hành chính Nam Bộ. Trong cuộc mít tinh hơn một triệu người tham dự, đồng chí đã thay mặt chính quyền cách mạng hiệu triệu đồng bào ra sức giữ vững, bảo vệ nền độc lập của nước nhà.

Khi thực dân Pháp tái xâm lược nước ta, đồng chí Trần Văn Giàu cùng Xứ ủy đã tổ chức cuộc họp lịch sử tại nhà số 629 đường Cây Mai (nay là đường Nguyễn Trãi) vào đêm 22 rạng ngày 23 tháng 9 năm 1945, kêu gọi toàn dân nhất tề đứng lên kháng chiến theo lời thề “Độc lập hay là chết”. Đó là một quyết định táo bạo, sáng suốt, chính xác và kịp thời, đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh và Trung ương Đảng đánh giá cao.

Ủy ban Kháng chiến Nam Bộ do đồng chí Trần Văn Giàu làm Chủ tịch đã thực hiện chiến thuật “trong đánh ngoài vây” cầm chân giặc một tháng ở Sài Gòn, làm thất bại kế hoạch đánh nhanh, thắng nhanh của địch. Cách mạng tháng Tám 1945 giành chính quyền về tay nhân dân ở Nam Bộ cũng như sự kiện lịch sử vĩ đại của dân tộc ta vào mùa thu ngày 23 tháng 9 năm 1945 là kết quả của sự lãnh đạo, chỉ đạo sáng suốt, đúng đắn của Trung ương Đảng, của Chủ tịch Hồ Chí Minh, là công lao của toàn Đảng, toàn dân ta, trực tiếp là của nhân dân Nam Bộ, trong đó có vai trò quan trọng của người lãnh đạo, chỉ đạo trực tiếp Trần Văn Giàu.

Tháng 2 năm 1946, đồng chí lên đường sang Campuchia, Thái Lan để kết nối với lực lượng Việt kiều yêu nước ở đây. Tại Thái Lan, theo sự phân công của Trung ương, đồng chí làm Phân xã trưởng Thông tấn xã Việt Nam ở Bangkok (thủ đô Thái Lan), phối hợp với Tổng ủy Việt kiều cứu quốc giúp nước bạn xây dựng lực lượng kháng chiến vừa vận động hậu cần, vũ khí cung cấp từ nước bạn cung cấp cho chiến trường Nam Bộ. Năm 1948, đồng chí Trần Văn Giàu hoàn thành nhiệm vụ ở Campuchia, Thái Lan và trở về Việt Nam.

Năm 1949, đồng chí Trần Văn Giàu tham gia Hội đồng Giáo dục Trung ương, là giảng viên triết học tại Trường Đại học Pháp lý ở chiến khu Việt Bắc. Đến tháng 3 năm 1950, đồng chí Trần Văn Giàu được cử làm Tổng Giám đốc Nha Thông tin Việt Nam.

Từ năm 1951 đến năm 1954, đồng chí Trần Văn Giàu là Phó Giám đốc kiêm giảng viên triết học tại Trường Dự bị Đại học (sau chuyển thành Trường Sư phạm cao cấp) ở Thanh Hóa và Nghệ An.

Sau khi miền Nam được hoàn toàn giải phóng, đất nước thống nhất, đồng chí Trần Văn Giàu về sinh sống tại Thành phố Hồ Chí Minh, làm Chủ tịch Hội đồng khoa học Xã hội Thành phố, đồng thời cùng Đại tướng Võ Nguyên Giáp là Chủ tịch danh dự của Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam (từ nhiệm kỳ II-1990 đến hết nhiệm kỳ V-2010).