ĐỒNG CHÍ TRẦN VĂN GIÀU: VỊ CHỈ HUY BẢN LĨNH TRONG BÃO TÁP CÁCH MẠNG VÀ NGƯỜI THẦY LỚN CỦA NỀN SỬ HỌC VIỆT NAM

Từ người thanh niên du học đến chiến sĩ cộng sản kiên trung

Đồng chí Trần Văn Giàu sinh ngày 6 tháng 9 năm 1911 (nhằm ngày 14 tháng 7 âm lịch năm Tân Hợi) tại tỉnh Long An. Sinh ra trong bối cảnh đất nước đang chìm trong đêm trường nô lệ, con đường học vấn của ông sớm gắn liền với sự trỗi dậy của các phong trào yêu nước. Năm 1925, sau khi đậu bằng Tiểu học Pháp – Việt, ông lên Sài Gòn học tại Trường Trung học Chasseloup Laubat (nay là Trường Trung học phổ thông Lê Quý Đôn), đúng vào thời điểm phong trào Nguyễn An Ninh đang lan tỏa mạnh mẽ, khơi dậy tinh thần yêu nước trong giới trí thức trẻ.

Năm 1928, sau khi tốt nghiệp Tú tài, ông được gia đình tạo điều kiện sang Pháp du học tại Đại học Toulouse. Chính tại trung tâm của nước Pháp, chàng thanh niên Trần Văn Giàu đã tìm thấy ánh sáng của chủ nghĩa Mác - Lênin. Tháng 3 năm 1929, ông chính thức trở thành đảng viên Đảng Cộng sản Pháp, tích cực tham gia vào phong trào công nhân và phong trào đấu tranh của du học sinh Việt Nam. Lòng yêu nước nồng nàn đã thôi thúc ông hành động quyết liệt. Tháng 5 năm 1930, ông từ Toulouse lên Paris tham gia cuộc biểu tình rầm rộ trước Dinh Tổng thống Pháp, yêu cầu hủy bỏ án tử hình đối với các lãnh tụ và chiến sĩ trong cuộc khởi nghĩa Yên Bái. Hậu quả của hành động dũng cảm này là ông bị thực dân Pháp trục xuất về Việt Nam.

Không lùi bước trước sự đàn áp, tháng 8 năm 1930, ngay sau khi về nước, ông gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương. Ban ngày, ông làm giáo viên giảng dạy môn văn và lịch sử tại Trường Trung học tư thục Huỳnh Công Phát (Sài Gòn), ban đêm lại miệt mài hoạt động cách mạng. Đầu năm 1931, với bí danh và giấy tờ giả, ông bí mật lên tàu Cap St. Jacques sang Pháp lần thứ hai, làm biên tập viên cho tờ báo Vô sản của Đảng bộ Cộng sản Marseille. Nhận thấy năng lực xuất sắc của ông, Đảng đã cử ông sang Liên Xô học tập tại Trường Đại học Phương Đông (Moscow) vào tháng 4 năm 1931. Tại cái nôi của Cách mạng Tháng Mười, ông không chỉ học tập mà còn trực tiếp tham gia dự thảo Chương trình hành động của Đảng Cộng sản Đông Dương. Năm 1933, sau khi bảo vệ thành công luận án tốt nghiệp "Vấn đề ruộng đất ở Đông Dương", ông trở về nước để sát cánh cùng nhân dân.

Bản lĩnh người Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ trong lao tù và khởi nghĩa

Trở về Việt Nam lần thứ hai trong bối cảnh thực dân Pháp đang thi hành chính sách "khủng bố trắng", bóp nghẹt mọi phong trào đấu tranh, đồng chí Trần Văn Giàu nhanh chóng bị địch bắt vào ngày 13 tháng 2 năm 1933. Tuy nhiên, nhờ sự mưu trí, không mang theo tài liệu bí mật, ông chỉ bị Tòa thượng thẩm Sài Gòn kết án 5 năm tù treo vì tội "vô gia cư". Vừa bước ra khỏi cửa tòa, ông lập tức lao vào công tác móc nối cơ sở, khôi phục lực lượng và gầy dựng lại Xứ ủy Nam Kỳ. Tháng 8 năm 1933, ở tuổi 22, ông được tín nhiệm cử làm Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ.

Năm 1935, sau khi sang Ma Cao tham gia dự Đại hội lần thứ I của Đảng Cộng sản Đông Dương trở về, ông lại sa vào tay giặc. Lần này, kẻ thù đã đày đọa ông bằng những cực hình tàn khốc nhất từ Khám Lớn Sài Gòn đến "địa ngục trần gian" Côn Đảo. Nhưng chốn lao tù không thể khuất phục được ý chí của người cộng sản. Năm 1936, tại Côn Đảo, ông đã trực tiếp lãnh đạo cuộc tuyệt thực và chống làm khổ dịch quy tụ hơn 2.000 tù chính trị và thường phạm, buộc kẻ thù phải lùi bước. Năm 1940, vừa mãn hạn tù được 9 ngày, ông lại bị bắt và đưa đi "an trí" tại trại giam Tà Lài. Đến tháng 3 năm 1941, ông cùng 7 đồng chí khác đã tổ chức một cuộc vượt ngục táo bạo và thành công.

Trở về Sài Gòn, đồng chí Trần Văn Giàu miệt mài đi khắp nơi để khôi phục tổ chức Đảng. Đến đầu năm 1945, với cương vị Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ, trong điều kiện vô cùng khó khăn vì liên lạc với Trung ương bị gián đoạn, ông đã bộc lộ nhãn quan chính trị nhạy bén và tài thao lược xuất chúng. Ông chủ trương thành lập phong trào Thanh niên Tiền phong – một tổ chức thanh niên yêu nước hoạt động công khai do Xứ ủy chỉ đạo. Lực lượng này cùng với Thanh niên cứu quốc đã tạo nên một đạo quân chính trị nòng cốt hùng hậu, giữ vai trò tiên phong trong bão táp cách mạng. Dưới sự lãnh đạo trực tiếp của ông, cuộc Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945 tại Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định và khắp các tỉnh Nam Bộ đã giành thắng lợi vang dội, góp phần quyết định vào sự toàn thắng của Cách mạng Tháng Tám trên cả nước.

Khi chính quyền về tay nhân dân, ông được cử làm Chủ tịch Lâm ủy Hành chính Nam Bộ. Trong cuộc mít tinh lịch sử với hơn một triệu người tham dự tại Sài Gòn, ông đã thay mặt chính quyền cách mạng đọc lời hiệu triệu đồng bào ra sức giữ vững và bảo vệ nền độc lập. Tuy nhiên, hòa bình chưa được bao lâu, thực dân Pháp đã núp bóng quân Anh tái xâm lược nước ta. Đêm 22 rạng sáng 23 tháng 9 năm 1945, tại nhà số 629 đường Cây Mai (nay là đường Nguyễn Trãi), đồng chí Trần Văn Giàu cùng Xứ ủy đã tổ chức cuộc họp lịch sử, phát đi lời kêu gọi toàn dân nhất tề đứng lên kháng chiến với lời thề vang vọng núi sông: "Độc lập hay là chết!". Dưới sự chỉ đạo của ông (lúc này là Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Nam Bộ), chiến thuật "trong đánh ngoài vây" đã cầm chân quân Pháp suốt một tháng trời tại Sài Gòn, làm phá sản hoàn toàn kế hoạch đánh nhanh thắng nhanh của địch. Quyết định táo bạo và kịp thời này đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh và Trung ương Đảng đánh giá rất cao.

Người thầy vĩ đại của nền sử học và tư tưởng Việt Nam

Sau khi hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ ngoại giao chiến lược tại Campuchia và Thái Lan (từ năm 1946 đến năm 1948), đồng chí Trần Văn Giàu trở về nước và chuyển sang mặt trận tư tưởng, giáo dục. Thực ra, danh xưng "Thầy giáo đỏ" hay "Thầy giáo mác-xít giỏi nhất" đã gắn liền với ông từ thời kỳ hoạt động bí mật tại Sài Gòn, khi ông mở các lớp đào tạo lý luận cho công nhân và trí thức.

Năm 1949, ông tham gia Hội đồng Giáo dục Trung ương, làm giảng viên triết học tại Trường Đại học Pháp lý (chiến khu Việt Bắc). Từ năm 1951 đến 1954, ông giữ chức Phó Giám đốc kiêm giảng viên triết học tại Trường Dự bị Đại học (Thanh Hóa, Nghệ An). Sau Hiệp định Genève (1954), ông được giao nhiệm vụ tiếp quản các trường đại học ở Hà Nội. Năm 1956, khi Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội được thành lập, Giáo sư Trần Văn Giàu giữ chức Bí thư Đảng ủy kiêm Chủ nhiệm sáng lập Khoa Lịch sử. Bằng trí tuệ uyên bác và tâm huyết rực cháy, ông đã đặt nền móng và trực tiếp đào tạo ra thế hệ những nhà sử học mác-xít đầu tiên, những cánh chim đầu đàn của nền sử học Việt Nam hiện đại.

Sau ngày đất nước thống nhất, Giáo sư Trần Văn Giàu về sinh sống tại Thành phố Hồ Chí Minh, giữ chức Chủ tịch Hội đồng Khoa học Xã hội Thành phố và là Chủ tịch danh dự Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam (cùng Đại tướng Võ Nguyên Giáp). Di sản khoa học ông để lại là một kho tàng đồ sộ với hơn 150 công trình, hàng vạn trang sách thấm đẫm tính chiến đấu và tính khoa học. Những tác phẩm kinh điển như "Miền Nam giữ vững thành đồng" (5 tập), "Địa chí văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh", "Sài Gòn xưa và nay"... không chỉ cung cấp khối lượng tư liệu khổng lồ mà còn khẳng định triết lý sâu sắc: Lịch sử thực sự là "sự nghiệp của quần chúng nhân dân".

Ngay cả khi tuổi cao sức yếu, Giáo sư vẫn miệt mài cho ra đời những công trình lớn như "Đạo làm người từ Lý Thường Kiệt đến Hồ Chí Minh" (2006), "Hồ Chí Minh, vĩ đại một con người" (2010). Đặc biệt, với tâm niệm gieo mầm cho thế hệ tương lai, ông đã bán đi chính ngôi nhà đang ở để thành lập "Giải thưởng Trần Văn Giàu" (nhằm khuyến khích nghiên cứu lịch sử Nam Bộ và lịch sử tư tưởng), đồng thời dành tiền xây dựng trường mẫu giáo mang tên Đỗ Thị Đạo – người vợ thủy chung đã đồng cam cộng khổ cùng ông suốt cuộc đời cách mạng tại quê nhà Long An.

Tượng đài bất tử trong lòng dân tộc

Với những cống hiến vĩ đại, toàn diện trên cả hai lĩnh vực cách mạng và khoa học, đồng chí Trần Văn Giàu đã vinh dự được Đảng và Nhà nước trao tặng những phần thưởng cao quý nhất: Huy hiệu 80 năm tuổi Đảng, Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Độc lập hạng Nhất, Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt I, danh hiệu Nhà giáo Nhân dân và Anh hùng Lao động.

Hôm nay, tên tuổi của vị Anh hùng Lao động, Nhà giáo Nhân dân Trần Văn Giàu đã được đặt cho những ngôi trường khang trang và những tuyến đường giao thông huyết mạch tại Thành phố Hồ Chí Minh. Cuộc đời ông là biểu tượng sáng ngời của một nhân cách lớn – một chiến sĩ kiên trung, một nhà lãnh đạo bản lĩnh, trí tuệ, và một người thầy vĩ đại đã trọn đời cống hiến cho sự nghiệp giải phóng dân tộc và chấn hưng nền khoa học nước nhà.