Đông đảo nhân dân chờ đón bộ đội tiến về Hà Nội trước cổng đền Ngọc Sơn.

Hoàn toàn không có những trận đánh ác liệt từ các cửa ô của những cánh quân thần tốc và đoàn voi tiến vào thành Thăng Long như Quang Trung – Nguyễn Huệ mùa xuân Kỷ Dậu, năm 1789 hay những đoàn chiến sa ầm ầm lao vào sào huyệt của chế độ cũ như diễn ra tại Sài Gòn năm 1975.

Với Hà Nội 1954, ngày ấy quân ta trở về tiếp nhận lại Thủ đô thân yêu từ trong tay đối phương một cách hòa bình. Không có tiếng súng, mọi việc diễn ra trước sự chứng kiến của một Ủy ban quốc tế kiểm soát đình chiến ở Đông Dương. Tất cả diễn ra giữa thanh thiên bạch nhật, trước sự chứng kiến của hàng vạn người dân Hà Nội đã qua hơn 8 năm sống trong vùng địch tạm chiếm.

Đông đảo nhân dân chờ đón bộ đội tiến về Hà Nội
trước cổng đền Ngọc Sơn.

Thực sự đó là ngày Khải hoàn, ngày hội giải phóng – ngày chiến thắng, đúng như lời bài hát “Trùng trùng quân đi như sóng, lớp lớp đoàn quân tiến về. Chúng ta đi nghe vui, lúc quân thù đầu hàng, cờ ngày nào tung bay trong phố” trong ca khúc “Tiến về Hà Nội” được nhạc sĩ Văn Cao sáng tác trước đó 6 năm (1948).

Những hình ảnh về sự kiện này, chúng ta đã từng được biết đến qua những đoạn phim sống động của nhà điện ảnh Xô Viết Roman Karmen hay của nhiều phóng viên nước ngoài khác đã có mặt tại Hà Nội cùng nhiều thước phim, hình ảnh khác của các nhà điện ảnh, nhà báo, phóng viên cách mạng từ chiến khu theo quân đội chiến thắng trở về. Năm tháng qua đi, ngày trở về đã là những ký ức sâu sắc, in đậm trong tâm trí của nhiều người - những nhân chứng trực tiếp có mặt tại Hà Nội trong ngày tiếp quản. Câu chuyện của họ luôn là những minh chứng sống động giúp chúng ta hiểu rõ hơn về những ngày thu lịch sử cách đây 60 năm.

Từ ký ức của cậu bé khi đó lên 7 tuổi

“Gia đình tôi ở Hà Nội và tôi mới lên 7 tuổi, song vẫn nhớ như in những gì diễn ra ngày hôm ấy. Những tiếng xì xầm của người lớn bàn chuyện đón người trên chiến khu trở về, những ánh mắt của lũ trẻ chúng tôi ghé mắt qua khe cửa, rình lúc không có Tây chạy ù ra nhìn đường phố thông thống và vắng tanh rồi lại ù té chạy về núp sau cánh cửa... Rồi nghe thấy bước rầm rập và nhận ra tiếng giày đinh của lính Pháp dội từ phía Bờ Hồ rồi xa dần về phía chợ Đồng Xuân rồi Hàng Đậu. Chúng lê cầu Long Biên để rút về Hải Phòng... ra biển. Rồi im ắng hồi lâu. Rồi có tiếng lao xao cũng vọng từ Bờ Hồ, hàng Đào, Hàng Ngang... Cờ đỏ sao vàng được may kín đáo và có tổ chức trong các gia đình giờ đây tung bay trước cửa. Nhiều cổng chào được sắp sẵn từ lâu nhanh chóng được dựng lên mộc mạc mà mang nhiều sắc thái. Bắt đầu thấp thoáng những bộ cánh màu cỏ úa của bộ đội, những đơn vị tiền trạm và cả những chiếc ô tô sơn trắng chở những sĩ quan trong Ủy ban Quốc tế. Rồi xuất hiện những đoàn người có cờ hoa biểu ngữ trên tay xếp thành đội ngũ đi ngược về phía Bờ Hồ; mọi người bắt đầu tràn ra hè phố... Cuối cùng thì đoàn quân giải phóng trở về....”. Đó chính là những dòng hồi ức của Nhà sử học Dương Trung Quốc.

Học sinh tập hợp trên phố Hàng Đào đón chờ bộ đội về tiếp quản.

Đến câu chuyện của một thanh niên trí thức

Mẹ tôi đã kịp may cho tôi hai bộ quần áo “thanh niên Hà Nội” khi đó: Quần kaki, áo pô-pơ-lin và đôi dép da để trút bỏ đôi dép lốp quai râu.

Nhà nào cũng chuẩn bị cờ đỏ sao vàng để ngày mai treo rợp phố phường Hà Nội... Nhưng các tối ngày 8, ngày 9 nhà nào cũng treo xoong, nồi nhôm, chậu thau đồng để khua gõ báo động khi có bọn "hôi của" nhân "tranh tối tranh sáng" lúc ta - Pháp bàn giao để đột nhập vào các nhà dân làm bậy. Những tối đó (và trước nữa), cổng nhà nào nhà nấy đều đóng im ỉm.

Đêm 9-10 gần như là một đêm không ngủ....

Sáng 10-10, chúng tôi dậy rất sớm. Ăn sáng bát phở gánh đầu phố, ngon như chưa từng bao giờ được ăn rồi vội vàng đi bộ lên Bờ Hồ. Những đường phố còn rất ít xe đạp, không có xe máy, vỉa hè thênh thang...

Chỗ chúng tôi đang đón "đại quân ta" là ở bên đài phun nước - Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, phía nhà "Hàm Cá Mập" bây giờ. ...lũ học sinh sinh viên trẻ chúng tôi, với đủ mọi thứ đàn giây, kèn sáo, một anh ôm cây ghi-ta, đeo kính cận, có lúc "bốc" quá tràn cả ra đường, khiến các "trật tự viên" tự nguyện đeo băng đỏ tươi cười mà kiên quyết đẩy lùi, để đại quân hùng dũng bước trên đường từ Hàng Bông đi một vòng nửa Hồ Gươm qua Tràng Tiền rồi Lê Thánh Tông, Phan Chu Trinh về phía Nam...

Quang cảnh trên đường Đinh Tiên Hoàng, sáng ngày 10-10-1954.

Đủ các bài ca yêu nước cất lên, song âm hưởng chủ đạo cố nhiên là thuộc về bài "Tiến về Hà Nội" của Văn Cao.

Tôi bỏ cơm trưa, xế chiều về đón mẹ lên “đường Cột Cờ" (Điện Biên Phủ nay) và "Vườn hoa Canh Nông" quen thuộc của mẹ con tôi mỗi chiều hè ngày trước - Nay là vườn hoa có tượng V.I.Lênin - để chiêm ngưỡng Quân đội nhân dân làm lễ thượng cờ lên đỉnh Cột Cờ với anh hùng lừng danh Nguyễn Quốc Trị. Đông nghịt người. Suýt lạc mẹ...