Đóng góp của Trần Đại Nghĩa với ngành sản xuất vũ khí ở Việt Nam
Trần Đại Nghĩa (13-9-1913 – 9-8-1997) tên thật là Phạm Quang Lễ, một nhà trí thức lớn của Việt Nam. Với hoài bão phụng sự Tổ quốc, năm 1946, ông sẵn sàng từ bỏ công việc có thu nhập cao ở Pháp, theo Chủ tịch Hồ Chí Minh về Tổ quốc phục vụ cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược. Ông đã có những đóng góp quan trọng, góp phần vào thắng lợi trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ của dân tộc Việt Nam. Ông là một tấm gương sáng về lòng yêu nước.
Trần Đại Nghĩa (13-9-1913 – 9-8-1997) tên thật là Phạm Quang Lễ, một nhà trí thức lớn của Việt Nam. Với hoài bão phụng sự Tổ quốc, năm 1946, ông sẵn sàng từ bỏ công việc có thu nhập cao ở Pháp, theo Chủ tịch Hồ Chí Minh về Tổ quốc phục vụ cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược. Ông đã có những đóng góp quan trọng, góp phần vào thắng lợi trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ của dân tộc Việt Nam. Ông là một tấm gương sáng về lòng yêu nước.
Trần Đại Nghĩa tên khai sinh là Phạm Quang Lễ, sinh ngày 13-9-1913 tại làng Chánh Hiệp, huyện Tam Bình, nay là xã Hòa Hiệp, huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long. Ông được sinh ra trong gia đình nghèo, có truyền thống yêu nước và hiếu học. Ngày 5-9-1935, Phạm Quang Lễ sang Pháp du học. Tại Pháp, Phạm Quang Lễ thi đỗ vào Trường Đại học Cầu đường Paris, một trường đại học lớn của nước Pháp. Ngoài ra, ông còn nghe giảng ở các trường đại học danh tiếng khác như Trường Đại học Sorbonne, Đại học Mỏ, Đại học Bách khoa, Đại học Điện, Học viện Kỹ thuật hàng không… Do đó, ông đã thi lấy bằng Cử nhân khoa học ở Trường Đại học Sorbonne, bằng kỹ sư cầu đường ở Trường Cầu cống Quốc gia, bằng kỹ sư điện tại Trường Đại học điện và bằng kỹ sư hàng không tại Học viện Kỹ thuật Hàng không1… Năm 1942, Phạm Quang Lễ sang Đức làm việc cho Nhà máy chế tạo máy bay Halle và Viện Nghiên cứu vũ khí; sau đó, trở lại Paris làm cho Công ty Sud Avion. Trong suốt quá trình học tập và làm việc ở Pháp và Đức, Phạm Quang Lễ đã dành nhiều tâm sức nghiên cứu về chế tạo vũ khí, trong đó ông đã “thu thập được hơn 30.000 trang tài liệu về vũ khí và thuốc nổ, phần lớn là các tài liệu mật”2.
Trong chuyến thăm Pháp của Chủ tịch Hồ Chí Minh (1946), kỹ sư Phạm Quang Lễ được tham gia tháp tùng Người trong các cuộc gặp gỡ, làm việc với bà con kiều bào. Những ngày được ở gần Chủ tịch Hồ Chí Minh, Phạm Quang Lễ có điều kiện trình bày với Người nhiều kiến thức về khoa học kỹ thuật, nhất là khoa học quân sự. Theo hồi tưởng của Nguyễn Văn Đạo, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh hỏi về nguyện vọng của mình, Phạm Quang Lễ đã trả lời: “Dạ thưa, nguyện vọng cao nhất của cháu là được trở về Tổ quốc cống hiến hết năng lực và tinh thần”3. Dù biết điều kiện đất nước còn nhiều khó khăn, máy móc thiết bị chế tạo vũ khí vô cùng thiếu thốn, nhưng Phạm Quang Lễ tin tưởng sẽ làm được vì ông có 11 năm chuẩn bị ở bên Pháp4. Việc được gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh đã làm thay đổi cuộc đời Phạm Quang Lễ. Sau này, ông vẫn thường nói: “Khi gặp Bác Hồ, chí hướng của tôi như con suối nhỏ gặp dòng sông đổ ra biển cả”5.
Ngày 8-9-1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh gọi Phạm Quang Lễ đến, cho biết Hội nghị Hội nghị Fontainebleau không thành công, “Bác về nước, chú về chuẩn bị về cùng Bác, hai ngày nữa ta lên đường”6. Thấy vậy, Phạm Quang Lễ rất mừng vì ý định trở về quê hương để cống hiến cho đất nước nay đã trở thành hiện thực.
Mong muốn được trở về Việt Nam phụng sự đất nước, Phạm Quang Lễ đã bỏ qua công việc với mức lương mỗi tháng 5.500 francs (tương đương 22 lượng vàng thời điểm năm 1946)7, theo Chủ tịch Hồ Chí Minh về Việt Nam phục vụ đất nước trong điều kiện cuộc kháng chiến còn rất nhiều gian nguy. Sau này, ngày đất nước thống nhất (30-4-1975), Trần Đại Nghĩa đã ghi vào cuốn sổ tay của mình: “Nhiệm vụ của Bác giao cho chúng tôi và tập thể các nhà khoa học Việt Nam là tham gia về mặt vũ khí và khoa học quân sự trong hai cuộc kháng chiến đã được hoàn thành. Từ nay đến hàng nghìn năm sau chúng tôi xin bàn giao lại nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc cho thế hệ trẻ” và nhắn nhủ: “Tuổi trẻ phải có hoài bão lớn. Hãy cố gắng giữ gìn và phát triển đất nước. Đó là mong mỏi của cả đời tôi”8.
Là người có nhiều kiến thức về chế tạo vũ khí, khi về nước, Phạm Quang Lễ đã cùng các cộng sự của mình ngày đêm nghiên cứu và chế tạo thành công nhiều loại vũ khí, tiêu biểu như:
Chế tạo thành công súng Bazooka
Chế tạo thành công súng và đạn không giật (SKZ)
Sáng chế thành công “đạn bay”
Sau khi kết túc cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, năm 1956, Chính phủ thành lập Trường Đại học Bách Khoa Hà Nội, Giáo sư Trần Đại Nghĩa được giao cho trọng trách Hiệu trưởng đầu tiên của trường. Đến năm 1975, Chính phủ thành lập Viện Khoa học Việt Nam (nay là Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) - cơ quan nghiên cứu khoa học lớn nhất của Việt Nam, ông tiếp tục được Đảng, Nhà nước giao nhiệm vụ làm Viện trưởng. Trên cương vị đứng đầu cơ quan nghiên cứu khoa học cả nước, ông đã cùng với đội ngũ cán bộ khoa học của Viện tập trung nghiên cứu, phát triển nhiều ngành khoa học, góp phần vào công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Với những thành tích xuất sắc trong nghiên cứu khoa học, Trần Đại Nghĩa được phong quân hàm Thiếu tướng khi mới 35 tuổi (1948), được tặng Huân chương Quân công hạng Ba (1948); Huân chương Kháng chiến hạng Nhất (1952); Danh hiệu Anh hùng Lao động, Huân chương Hồ Chí Minh (1952). Năm 1996, Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa và cộng sự được Nhà nước trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt 1 về “Cụm công trình nghiên cứu và chỉ đạo kỹ thuật chế tạo vũ khí (Bazooka, súng không giật, đạn bay) trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp (1945-1954)”…
