Dòng Kênh Giữa Miền Biên Viễn

Thoại Ngọc Hầu, tên thật là Nguyễn Văn Thoại, sinh năm 1761, quê ở vùng Diên Phước, Quảng Nam, nay thuộc thành phố Đà Nẵng. Từ khi còn trẻ, ông theo gia đình vào Nam và sau đó tham gia hoạt động quân sự dưới trướng Nguyễn Ánh. Trong những năm cuối thế kỷ XVIII, Nguyễn Văn Thoại lập nhiều công trạng và dần trở thành một tướng lĩnh quan trọng. Sau khi Nguyễn Ánh lên ngôi, ông tiếp tục được giao nhiều nhiệm vụ quân sự và cai quản ở những vùng đất có vị trí quan trọng.

Năm 1817, Nguyễn Văn Thoại được triều đình cử làm Trấn thủ Vĩnh Thanh, đóng tại Châu Đốc. Nhận thấy việc đi lại giữa khu vực Châu Đốc với các vùng phía Tây Nam còn khó khăn, ông cho sửa chữa đồn lũy, khai khẩn đất đai, lập làng và chú trọng mở đường thủy. Một trong những công trình đầu tiên gắn với tên tuổi ông là kênh Đông Xuyên, nối sông Đông Xuyên với hệ thống sông ngòi phía Rạch Giá. Sau khi công trình hoàn thành, vua Gia Long cho đổi tên thành Thoại Hà để ghi nhận công lao của ông.

Nhưng vùng biên giới Tây Nam vẫn cần một tuyến giao thông và phòng thủ lớn hơn. Năm 1819, vua Minh Mạng giao cho Thoại Ngọc Hầu cùng các quan tướng khác tổ chức đào kênh Vĩnh Tế, nối khu vực Châu Đốc với Hà Tiên. Đây là công trình có quy mô rất lớn, được tiến hành trong nhiều năm và huy động một lực lượng nhân công đông đảo. Thoại Ngọc Hầu là người trực tiếp chịu trách nhiệm tổ chức, đốc suất công việc trước triều đình, còn hàng vạn người dân và binh lính đã cùng tham gia đào kênh.

Đến năm 1824, kênh Vĩnh Tế hoàn thành. Con kênh chạy dọc khu vực biên giới Việt Nam – Campuchia, vừa tạo điều kiện giao thông, sản xuất, vừa có ý nghĩa quan trọng đối với việc bảo vệ vùng biên viễn. Các nguồn tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xác định đây là một công trình lớn về thủy lợi, giao thông và quốc phòng dưới thời Nguyễn, gắn liền với tên tuổi Thoại Ngọc Hầu.

Không chỉ có những con kênh, trong những năm làm việc tại vùng Vĩnh Thanh, Thoại Ngọc Hầu còn cho lập làng, khai khẩn đất hoang và xây dựng các công trình phục vụ đời sống. Năm 1828, ông cho mở con đường từ Châu Đốc đến núi Sam và dựng bia “Châu Đốc Tân Lộ Kiều Lương” để ghi lại công việc. Những hoạt động ấy góp phần biến vùng đất còn nhiều khó khăn ở phía Tây Nam thành nơi cư trú và sản xuất ổn định hơn.

Thoại Ngọc Hầu qua đời ngày 6-6-1829 tại Châu Đốc. Sau khi ông mất, triều đình truy tặng ông nhiều chức tước, còn nhân dân vùng An Giang vẫn ghi nhớ tên tuổi ông qua những công trình gắn với vùng đất này. Ngày nay, lăng Thoại Ngọc Hầu nằm bên núi Sam, Châu Đốc; tên ông cũng được đặt cho Thoại Hà, Thoại Sơn và nhiều địa danh khác.

Từ một vị tướng của triều Nguyễn, Thoại Ngọc Hầu đã để lại dấu ấn đặc biệt ở vùng đất phương Nam bằng những công trình gắn với giao thông, khai khẩn và bảo vệ biên giới. Những dòng kênh vẫn chảy qua miền Tây hôm nay trở thành dấu tích vật chất rõ ràng về một giai đoạn khai phá và xây dựng vùng biên viễn, trong đó Thoại Ngọc Hầu là người giữ vai trò quan trọng trong việc tổ chức và thực hiện những công trình ấy.