Đông Kinh Nghĩa Thục – Ngọn đèn khai sáng giữa lòng Hà Nội
Năm 1907, giữa lòng Hà Nội, một ngôi trường đặc biệt ra đời với mục tiêu khai sáng dân trí và khơi dậy lòng yêu nước. Không thu học phí, không phân biệt tuổi tác hay tầng lớp, Đông Kinh Nghĩa Thục mở ra một phương pháp giáo dục mới, truyền bá chữ Quốc ngữ, kiến thức khoa học và tinh thần tự cường dân tộc. Dù chỉ tồn tại trong vài tháng, phong trào đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử giáo dục và phong trào yêu nước Việt Nam.
Đầu thế kỷ XX, đất nước đang dưới ách thống trị của thực dân Pháp. Nhiều nhà yêu nước nhận thấy rằng muốn giành lại độc lập, trước hết phải nâng cao dân trí và xây dựng một thế hệ có tri thức, có tinh thần tự cường.
Tháng 3 năm 1907, Lương Văn Can cùng Nguyễn Quyền và nhiều sĩ phu yêu nước thành lập Đông Kinh Nghĩa Thục tại Hà Nội. Tên trường mang ý nghĩa "ngôi trường nghĩa vì dân ở kinh thành phương Đông".
Khác với lối học cũ chỉ chú trọng kinh điển Nho giáo, Đông Kinh Nghĩa Thục đưa vào giảng dạy nhiều môn học mới như lịch sử, địa lý, khoa học thường thức, toán học, kinh tế và kiến thức về các quốc gia trên thế giới. Chữ Quốc ngữ được sử dụng rộng rãi để giúp nhiều người dễ tiếp cận tri thức hơn.
Điều đặc biệt là trường không thu học phí. Học sinh đủ mọi lứa tuổi, từ thiếu niên đến người trưởng thành, đều có thể đến học. Bên cạnh các giờ học, các thầy giáo còn tổ chức những buổi diễn thuyết công khai về lòng yêu nước, tinh thần tự lực, phát triển công thương nghiệp và ý thức đổi mới đất nước.
Các nhà giáo của Đông Kinh Nghĩa Thục còn biên soạn nhiều sách giáo khoa, tài liệu phổ thông và dịch các tác phẩm nước ngoài để giới thiệu những tư tưởng tiến bộ đến người dân. Nhiều bài học khuyến khích học sinh yêu lao động, phát triển kinh tế dân tộc và sử dụng hàng hóa trong nước.
Chỉ trong một thời gian ngắn, ảnh hưởng của Đông Kinh Nghĩa Thục lan rộng ra nhiều địa phương. Nhiều lớp học và nhóm nghiên cứu được mở theo tinh thần của nhà trường, góp phần thúc đẩy phong trào học chữ Quốc ngữ và cải cách giáo dục.
Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của phong trào khiến chính quyền thực dân Pháp lo ngại. Cuối năm 1907, trường bị buộc phải đóng cửa. Nhiều người sáng lập và cộng sự bị bắt, bị quản thúc hoặc lưu đày. Dù vậy, những tư tưởng mà Đông Kinh Nghĩa Thục gieo mầm không bị dập tắt.
Tinh thần "khai dân trí, chấn dân khí" tiếp tục ảnh hưởng đến nhiều phong trào yêu nước sau này. Nhiều học sinh và cộng sự của trường trở thành những nhà hoạt động xã hội, nhà giáo và trí thức có đóng góp quan trọng cho đất nước.
Ngày nay, Đông Kinh Nghĩa Thục được xem là biểu tượng của phong trào cải cách giáo dục đầu thế kỷ XX. Tên của ngôi trường được đặt cho quảng trường và nhiều con đường, trường học trên cả nước, như một sự ghi nhớ về khát vọng khai sáng dân tộc.
