Đông Kinh Nghĩa Thục và ngọn lửa khai dân trí

Năm 1907, Đông Kinh Nghĩa Thục ra đời tại Hà Nội.

Trường do Lương Văn Can và nhiều nhân sĩ yêu nước tổ chức, nhằm nâng cao dân trí, khơi dậy lòng yêu nước và truyền bá tư tưởng mới. Hoạt động của trường có quan hệ với phong trào Duy Tân và phong trào Đông Du.

Phan Bội Châu không phải là người trực tiếp sáng lập trường, nhưng ông có mối liên hệ với những nhân sĩ trong phong trào và với dòng tư tưởng cải cách giáo dục đương thời.

Điều đáng chú ý là ở đầu thế kỷ XX, những người yêu nước bắt đầu hiểu rằng muốn thay đổi đất nước thì không thể chỉ dựa vào vũ khí.

Phải thay đổi con người.

Muốn thay đổi con người, phải bắt đầu từ giáo dục.

Đông Kinh Nghĩa Thục chính là một biểu hiện của nhận thức ấy.

Một ngôi trường.

Nhưng bên trong là một ý tưởng lớn.

Người Việt cần học.

Cần biết chữ quốc ngữ.

Cần hiểu lịch sử.

Cần biết địa lý.

Cần tiếp xúc với khoa học và kiến thức mới.

Cần thoát khỏi lối học chỉ chú trọng kinh sách và khoa cử.

Trong một xã hội mà phần đông dân chúng chưa có điều kiện tiếp cận giáo dục hiện đại, ý tưởng ấy mang ý nghĩa rất lớn.

Phan Bội Châu cũng dành nhiều tâm sức cho việc viết sách, làm thơ và truyền bá tư tưởng yêu nước. Với ông, văn chương không phải thứ nằm ngoài cuộc đấu tranh.

Nó là một phần của cuộc đấu tranh.

Một bài thơ có thể thức tỉnh lòng tự hào.

Một cuốn sách có thể kể lại lịch sử.

Một bài diễn thuyết có thể khiến một thanh niên quyết định thay đổi cuộc đời.

Vì thế, thời đại ấy chứng kiến một cuộc chiến không chỉ diễn ra trên chiến trường.

Nó còn diễn ra trong trường học.

Trong nhà in.

Trong báo chí.

Trong sách vở.

Trong những cuộc nói chuyện giữa người trẻ.

Đông Kinh Nghĩa Thục chỉ tồn tại trong một thời gian ngắn, từ năm 1907 đến cuối năm 1907, nhưng đã để lại dấu ấn lớn trong lịch sử giáo dục và phong trào yêu nước.

Phan Bội Châu cũng thuộc về dòng chảy tinh thần ấy.

Ông hiểu rằng một dân tộc muốn đứng lên phải có những con người biết mình là ai.

Biết đất nước mình từng có lịch sử thế nào.

Biết thế giới đang thay đổi ra sao.

Và biết mình cần phải làm gì.

Đó là một cuộc thức tỉnh.

Không có tiếng súng.

Không có chiến trường.

Nhưng vẫn là một cuộc chiến.

Cuộc chiến chống lại sự u mê.

Cuộc chiến giành lại tinh thần tự chủ.

Và trong thời hoa lửa của Phan Bội Châu, những trang sách cũng chính là những ngọn lửa.