ĐỒNG NỌC NẠNG – KHÚC TRÁNG CA CỦA NGƯỜI NÔNG DÂN NAM BỘ

Ngày xưa, ở vùng Giá Rai, Bạc Liêu, có một cánh đồng mang tên Nọc Nạng. Thuở ấy, nơi đây còn là vùng đất hoang vu, sình lầy, lau sậy mọc um tùm. Muốn dựng được một mái nhà, người dân phải chặt cây làm nọc, gác những thanh gỗ lên trên để tránh nước ngập và thú dữ. Từ cách dựng nhà giữa vùng đất lầy ấy, cái tên Nọc Nạng dần hình thành.

Những người đi trước đã đổ biết bao mồ hôi, công sức để biến vùng đất hoang thành ruộng lúa. Trong số đó có gia đình ông Tám Luông. Qua nhiều năm khai khẩn, gia đình gây dựng được một vùng đất rộng lớn để trồng trọt, nuôi sống con cháu.

Nhưng rồi, khi cuộc sống vừa dần ổn định, gia đình lại vướng vào một cuộc tranh chấp đất đai kéo dài.

Sau khi ông Tám Luông qua đời, con cháu tiếp tục canh tác trên phần đất gia đình đã khai phá. Nguyễn Văn Tại, thường gọi là Biện Toại, cùng người em Nguyễn Văn Chức, tức Mười Chức, là những người gắn bó với vùng đất ấy.

Đầu thế kỷ XX, đất đai ở Nam Bộ có giá trị ngày càng lớn. Những người có tiền bạc và thế lực tìm cách mở rộng điền sản, trong khi người nông dân nghèo nhiều khi khó bảo vệ được quyền lợi của mình trước bộ máy cai trị thuộc địa.

Gia đình Biện Toại đã xảy ra tranh chấp với Bang Tắc, một người giàu có ở Bạc Liêu. Dù gia đình cho rằng mình là người khai khẩn và sử dụng đất từ trước, việc khiếu kiện qua nhiều cấp vẫn không mang lại kết quả như mong muốn. Phần đất tranh chấp dần rơi vào tay người khác, và gia đình phải đối mặt với nguy cơ mất đi thành quả lao động của nhiều năm.

Đối với những người nông dân ấy, đất không chỉ là một mảnh giấy hay một con số trên sổ sách. Đất là nơi tổ tiên đã khai phá, là ruộng lúa nuôi sống cả nhà, là nơi con cháu được sinh ra và lớn lên. Mất đất cũng đồng nghĩa với việc cuộc sống mà họ dày công gây dựng đứng trước nguy cơ sụp đổ.

Hôm ấy, hai viên cò Pháp là Tournier và Bauzou cùng lực lượng đi theo, trong đó có phó quản vệ Danh Long và một số hương chức địa phương, đến sân lúa của gia đình để thi hành việc thu giữ lúa theo vụ tranh chấp.

Lúa vừa được thu hoạch, chất thành đống trên sân. Đó là thành quả của những ngày tháng lao động vất vả, của bao công sức gieo trồng và chăm sóc. Thế nhưng, giờ đây, gia đình phải chứng kiến người khác đến lấy đi số lúa ấy.

Bà Út Trong, em gái của Mười Chức, ra ngăn cản. Bà yêu cầu những người thi hành lệnh phải phân xử cho rõ ràng, phải giải thích việc thu giữ và bảo đảm quyền lợi của gia đình. Nhưng lời phân trần không giải quyết được tình hình. Xô xát xảy ra, và bà bị đánh ngã.

Tin dữ truyền đến anh em trong nhà. Mười Chức cùng những người thân chạy ra sân lúa. Trước mắt họ là cảnh người nhà bị hành hung và thành quả lao động đang bị lấy đi. Mâu thuẫn tích tụ qua nhiều năm đã bùng phát thành cuộc đối đầu dữ dội.

Anh em Mười Chức cầm dao, mác và gậy gộc chống trả. Phía bên kia có súng. Giữa sân lúa, cuộc giằng co nhanh chóng biến thành một trận chiến sinh tử.

Trong cuộc đối đầu ấy, Mười Chức đã dùng mác đâm trúng viên cò Tournier. Nhưng bản thân ông cũng bị bắn và tử thương. Những người thân trong gia đình lần lượt ngã xuống. Năm Nhẫn, Sáu Nhịn và bà Mười Chức, người vợ đang mang thai, cũng chịu chung số phận bi thảm. Sáu Nhịn bị thương nặng và qua đời sau đó.

Chỉ trong một buổi sáng, gia đình đã mất đi nhiều người thân. Đằng sau cuộc đối đầu không phải chiến trường của những đạo quân, mà là sân lúa của một gia đình nông dân đang cố giữ lấy mảnh đất và thành quả lao động của mình.

Câu chuyện ấy nhanh chóng gây chấn động dư luận Nam Kỳ thời bấy giờ. Người ta không chỉ nhắc đến những người đã chết, mà còn đặt câu hỏi về nguyên nhân đẩy một gia đình đến bước đường cùng trong cuộc tranh chấp đất đai.

Nếu câu chuyện chỉ dừng lại ở trận đối đầu trên sân lúa, có lẽ Đồng Nọc Nạng đã chỉ còn là một ký ức đau thương. Nhưng sự việc còn tiếp diễn tại tòa án.

Những người sống sót trong gia đình bị đưa ra xét xử. Vụ án thu hút sự chú ý của báo chí, trong đó nhà báo Lê Trung Nghĩa có vai trò đáng kể trong việc đưa sự việc đến với công chúng và tìm kiếm sự hỗ trợ pháp lý cho gia đình.

Ngày 17 tháng 8 năm 1928, Tòa Đại hình Cần Thơ mở phiên xét xử vụ án Nọc Nạng. Theo các tư liệu được Báo Cần Thơ dẫn lại, những người trong gia đình được xét xử với kết quả khác nhau: bà Út Liễu được tha bổng, ông Lê Văn Miều bị tuyên phạt hai năm tù. Những khiếu kiện về đất đai của gia đình cũng tiếp tục được theo đuổi sau phiên tòa.

Đến năm 1932, theo hồ sơ di tích được công bố, chính quyền thuộc địa ban hành văn bản trả lại 50,40 ha đất cho gia đình ông Nguyễn Văn Tại.

Kết quả ấy không thể bù đắp những sinh mạng đã mất, cũng không xóa được nỗi đau của người mẹ mất con, người vợ mất chồng và những người thân phải sống với ký ức về buổi sáng định mệnh. Nhưng vụ án đã trở thành một sự kiện gây tiếng vang lớn, phơi bày những mâu thuẫn sâu sắc về đất đai và thân phận người nông dân dưới chế độ thuộc địa.

Nhiều năm trôi qua, cánh đồng Nọc Nạng không còn nguyên dáng vẻ hoang vu của buổi đầu khẩn hoang. Cuộc sống đổi thay, những thế hệ mới nối tiếp nhau sinh ra và lớn lên trên vùng đất Nam Bộ.

Thế nhưng, câu chuyện về Mười Chức và gia đình vẫn được lưu truyền qua lời kể của người dân, qua những bài vè, truyện thơ dân gian và các công trình nghiên cứu lịch sử. Trong đó, Thơ Mười Chức là một tác phẩm dân gian tiêu biểu, tái hiện nỗi đau và sự phẫn uất của những người nông dân trước cảnh tranh đoạt đất đai. Nhà nghiên cứu Huỳnh Ngọc Trảng từng sưu tầm bản truyện thơ này từ tư liệu do con cháu gia đình lưu giữ.

Ngày nay, Khu di tích lịch sử Nọc Nạng là nơi tưởng niệm những người đã ngã xuống trong sự kiện năm 1928. Những hình ảnh tái hiện trận đối đầu, khu mộ gia đình và các tư liệu trưng bày giúp người đến thăm hiểu hơn về một giai đoạn lịch sử nhiều biến động của vùng đất Bạc Liêu xưa.

Câu chuyện Mười Chức không chỉ nhắc đến sự dữ dội của một cuộc đối đầu. Nó còn nhắc chúng ta về công sức của những người khai hoang, về giá trị của thành quả lao động và về nỗi đau khi con người bị đẩy vào cảnh phải đánh đổi mạng sống để bảo vệ những gì mình đã gây dựng.

Đồng Nọc Nạng là ký ức về một gia đình đã chịu mất mát lớn trong cuộc tranh chấp đất đai, nhưng câu chuyện của họ không bị chôn vùi theo thời gian. Qua nhiều thế hệ, ký ức ấy vẫn nhắc người đời sau biết trân trọng lịch sử, hiểu giá trị của công lý và ghi nhớ những con người bình thường đã trở thành nhân vật đặc biệt trong lịch sử quê hương.

Người viết: Nguyễn Mai Anh - Chi đoàn trường Tiểu học Đồng Đen