DÒNG SÔNG CÁNH HÒM – MẠCH NGUỒN KÝ ỨC CỦA QUÊ HƯƠNG GIO MỸ

Giữa vùng quê phía Đông huyện Gio Linh cũ, có một dòng sông không quá dài nhưng mang trong mình nhiều lớp trầm tích lịch sử, văn hóa và đời sống của bao thế hệ người dân. Đó là sông Cánh Hòm – dòng sông đã âm thầm chảy qua những cánh đồng, làng mạc của Gio Linh, gắn bó với người dân từ sản xuất nông nghiệp đến những năm tháng chiến tranh gian khổ.

Sông Cánh Hòm có một đặc điểm rất riêng. Theo các tư liệu địa phương, đây là dòng sông có một phần do tự nhiên tạo thành, một phần do con người khai mở, đào đắp qua nhiều thời kỳ. Dòng sông dài khoảng 11 km trong địa phận huyện Gio Linh cũ, nếu tính cả các chi lưu thì chiều dài lớn hơn, chảy qua nhiều xã đồng bằng phía Đông, góp phần cung cấp nguồn nước cho những cánh đồng lúa.

Dòng sông của những lớp phù sa lịch sử

Từ nhiều thế kỷ trước, Cánh Hòm đã giữ một vị trí quan trọng trong đời sống của cư dân vùng Đông Gio Linh. Dòng nước kết nối các vùng quê, tạo điều kiện cho việc đi lại, trao đổi hàng hóa và phát triển sản xuất.

Các tư liệu nghiên cứu cho biết dưới thời Chúa Nguyễn Phúc Tần, việc khai thông dòng Cánh Hòm đã được tiến hành từng bước; đến thời vua Minh Mạng, hệ thống đường thủy liên quan đến Cánh Hòm tiếp tục được hoàn chỉnh, tạo nên tuyến giao thông đường thủy kết nối các vùng trong khu vực.

Bởi vậy, Cánh Hòm không đơn thuần là một dòng nước. Nó từng là con đường giao thông, là nơi vận chuyển hàng hóa, là nguồn nước nuôi dưỡng đồng ruộng và cũng là sợi dây kết nối các làng quê.

Cánh Hòm trong ký ức người dân Gio Mỹ

Đối với người dân Gio Mỹ cũ, dòng Cánh Hòm gần gũi như một phần của đời sống. Dòng sông đi qua những vùng đồng ruộng, những xóm làng và những địa danh đã trở nên quen thuộc với nhiều thế hệ.

Những buổi sớm, con nước Cánh Hòm lặng lẽ trôi giữa đồng quê. Người nông dân ra đồng, người đánh bắt thủy sản tìm đến những bàu nước, trẻ em lớn lên cùng những bến sông, cây cầu và con đò. Nước sông phục vụ đồng ruộng, mang lại nguồn thủy sản và góp phần duy trì cuộc sống của cư dân ven sông.

Một ký ức đặc biệt được ghi lại từ lời kể của người dân Cẩm Phổ, xã Gio Mỹ cũ. Những người cao tuổi từng nhớ lại thời thực dân Pháp bắt dân lao động đào sông Cánh Hòm. Câu chuyện ấy cho thấy dòng sông không chỉ được biết đến bởi vai trò thủy lợi, giao thông mà còn lưu giữ ký ức về những năm tháng người dân địa phương phải chịu nhiều cơ cực dưới chế độ thực dân.

Dòng sông đi qua những năm tháng chiến tranh

Nếu những ngày bình yên, Cánh Hòm là dòng sông nuôi dưỡng ruộng đồng thì trong những năm chiến tranh, dòng sông lại chứng kiến biết bao biến động của quê hương.

Các làng quê nằm dọc Cánh Hòm từng trải qua những năm tháng chiến tranh ác liệt. Dòng sông, những bến nước, cánh đồng và đường làng trở thành một phần không gian sinh tồn của người dân. Trong kháng chiến, nhân dân vùng ven sông vừa sản xuất, vừa bảo vệ quê hương, góp sức người, sức của cho cách mạng.

Những câu chuyện về Cánh Hòm vì thế không thể tách khỏi lịch sử của vùng đất Gio Linh. Dòng sông đã chứng kiến sự kiên cường của người dân qua nhiều thời kỳ, từ những năm chống thực dân Pháp đến cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước.

Có những đoạn sông từng in dấu bước chân của những người dân quê gánh lương thực, vận chuyển nhu yếu phẩm, che chở và hỗ trợ lực lượng cách mạng. Những con người bình dị ấy đã góp phần làm nên sức mạnh của chiến tranh nhân dân trên quê hương.

Cánh Hòm – dòng sông của quê hương và sản xuất

Sau chiến tranh, người dân Gio Mỹ lại trở về với ruộng đồng. Những vùng đất từng chịu bom đạn dần hồi sinh. Cánh Hòm tiếp tục thực hiện một sứ mệnh quen thuộc: đưa nguồn nước về với đồng ruộng.

Qua thời gian, dòng sông có lúc bị bồi lấp, ảnh hưởng đến khả năng tiêu thoát nước và phục vụ sản xuất. Chính vì vậy, việc nạo vét, khơi thông dòng chảy Cánh Hòm nhiều lần được địa phương quan tâm.

Theo tài liệu của ngành nông nghiệp tỉnh, trong giai đoạn 2014–2016, sông Cánh Hòm đã được nạo vét đoạn từ cống ngăn mặn Mai Xá đến cầu Bến Lấp, xã Gio Mỹ cũ, với chiều dài hơn 9,5 km nhằm phục vụ sản xuất và tiêu thoát nước.

Điều đó cho thấy, dù trải qua hàng trăm năm, vai trò của Cánh Hòm đối với đời sống người dân vẫn còn nguyên giá trị.

Dòng sông và ký ức của một vùng quê

Có lẽ điều quý giá nhất mà Cánh Hòm để lại không chỉ là nguồn nước cho đồng ruộng, mà còn là ký ức.

Đó là ký ức về những làng quê ven sông; về những người nông dân cần cù; về những bến nước từng in bóng bao thế hệ; về những năm tháng chiến tranh gian khổ; về những con người đã sống, chiến đấu và hy sinh trên mảnh đất quê hương.

Dòng sông cứ thế chảy qua thời gian. Những thế hệ cũ dần đi xa, những thế hệ mới lớn lên, nhiều cảnh vật cũng thay đổi. Nhưng Cánh Hòm vẫn ở đó, như một chứng nhân lặng lẽ của lịch sử.

Đứng bên dòng sông hôm nay, chúng ta không chỉ nhìn thấy một dòng nước đang chảy mà còn có thể hình dung về một vùng quê đã đi qua biết bao thăng trầm. Mỗi bến nước, mỗi cây cầu, mỗi cánh đồng ven sông đều có thể là nơi lưu giữ một câu chuyện của cha ông.

Giữ gìn dòng sông – giữ gìn ký ức quê hương

Ngày nay, khi Gio Mỹ cũ đã trở thành một phần của xã Gio Linh mới, dòng Cánh Hòm tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong đời sống và sản xuất của nhân dân.

Giữ gìn dòng sông vì thế không chỉ là bảo vệ nguồn nước, phục vụ sản xuất nông nghiệp mà còn là gìn giữ một phần ký ức của quê hương. Mỗi người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, cần biết trân trọng những giá trị mà cha ông để lại, có ý thức bảo vệ môi trường, không xả rác xuống sông, đồng thời tìm hiểu và kể lại những câu chuyện lịch sử gắn với dòng sông quê hương.

Cánh Hòm hôm nay vẫn lặng lẽ chảy giữa những cánh đồng Gio Linh. Dòng nước có thể đổi thay theo mùa, bờ sông có thể đổi thay theo năm tháng, nhưng ký ức về dòng sông thì vẫn còn đó.

Cánh Hòm – một dòng sông nhỏ giữa đất Gio Linh