Dòng sông và những năm tháng cuối đời

Có một hình ảnh rất đẹp khi nghĩ về Phan Bội Châu những năm cuối đời: một ông già bên dòng nước Bến Ngự.

Sau nhiều năm sống giữa những cuộc vận động và truy đuổi, ông trở về với một không gian yên tĩnh hơn. Nhưng sự yên tĩnh ấy không có nghĩa là bình lặng trong tâm hồn.

Phan Bội Châu vẫn nhớ những năm tháng đã đi qua.

Ông từng ở Nhật Bản, Trung Quốc và nhiều nơi khác. Ông từng gặp những người đồng chí, từng đưa thanh niên đi học, từng thành lập tổ chức và từng chứng kiến nhiều người hy sinh hoặc bị bắt.

Giờ đây, ông sống ở Huế.

Theo tư liệu về khu lưu niệm, ngôi nhà của Phan Bội Châu nằm tại dốc Bến Ngự, được xây dựng khoảng năm 1926–1927.

Dòng sông gần nhà trở thành một phần trong đời sống của ông.

Theo hồi ức được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia dẫn lại, ông từng mua một chiếc đò và thuê người chèo để có thể sống trôi nổi trên sông, tìm cảm giác “nước rộng trời cao”.

Hình ảnh ấy gợi nhiều suy nghĩ.

Một con người từng muốn thay đổi vận mệnh quốc gia nay tìm sự tự do trong khoảng trời mặt nước.

Có lẽ dòng sông giúp ông thoát khỏi cảm giác chật hẹp của một đời sống bị quản thúc.

Nhưng dòng sông cũng mang theo ký ức.

Mỗi khúc nước có thể khiến người ta nhớ tới quê nhà. Mỗi buổi chiều có thể gợi lại những người đã không còn bên cạnh.

Bến Ngự vì thế vừa là nơi quản thúc, vừa là nơi ông tìm được một khoảng không gian tinh thần.

Trong những năm này, Phan Bội Châu tiếp tục viết và suy nghĩ. Quan niệm của ông về nhiều vấn đề xã hội cũng có sự thay đổi. Đặc biệt, nghiên cứu về tư tưởng của ông cho thấy cách nhìn về phụ nữ dần chuyển từ diễn ngôn dân tộc sang những vấn đề mang tính nữ quyền và xã hội.

Dòng sông Bến Ngự đã chứng kiến một Phan Bội Châu khác.

Không còn là người luôn đứng giữa những cuộc vận động, ông trở thành một người già trầm tư, nhìn lại con đường đã qua.

Nhưng trong sự trầm tư ấy vẫn có một điều không thay đổi: tình cảm dành cho đất nước.

Và có lẽ đó là lý do hình ảnh ông già Bến Ngự vẫn sống trong ký ức Huế cho đến hôm nay.