DÒNG THẠCH HÃN VÀ NHỮNG CHUYẾN ĐÒ KHÔNG TRỞ LẠI
Có những dòng sông chảy qua đất đai để nuôi lớn ruộng đồng. Có những dòng sông chảy qua lịch sử để lưu giữ linh hồn dân tộc. Và cũng có những dòng sông mang trong mình biết bao máu, nước mắt, tuổi xuân và ký ức đau thương đến mức chỉ cần nhắc tên thôi, lòng người đã lặng đi một nhịp. Thạch Hãn là một dòng sông như thế.
Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ mùa hè đỏ lửa năm 1972, nhưng mỗi khi mùa mưa trở về trên đất Quảng Trị, khi nước sông dâng cao, đục ngầu và cuộn xiết, người ta vẫn như nghe đâu đây tiếng bom rền vọng lại từ quá khứ. Trong màn mưa trắng trời ấy, có bóng dáng một con đò nhỏ mong manh giữa lằn ranh của sự sống và cái chết. Trên con đò ấy là một cô gái tuổi mười bảy với đôi tay gầy guộc nhưng trái tim gan góc hơn cả thép. Đó là bà Nguyễn Thị Thu - người nữ du kích năm xưa đã cùng cha chồng chèo đò đưa bộ đội vượt dòng Thạch Hãn trong 81 ngày đêm khốc liệt bảo vệ Thành cổ Quảng Trị.
Chiến tranh đã lùi xa, nhưng có những ký ức không bao giờ ngủ yên.
Mùa hè năm 1972, Quảng Trị đỏ lửa.
Bom đạn cày xới mặt đất ngày đêm. Máy bay gầm rú trên bầu trời như những con thú dữ khát máu. Thành cổ Quảng Trị - mảnh đất nhỏ bé bên dòng Thạch Hãn - trở thành nơi hứng chịu mưa bom bão đạn dữ dội nhất. Đất rung lên từng hồi bởi pháo kích. Không khí đặc quánh mùi khói súng, mùi bùn đất và cả mùi máu tanh của những người lính trẻ.
Trong địa ngục ấy, có biết bao chàng trai vừa rời giảng đường đại học đã lập tức khoác áo lính lên đường vào Nam. Họ chỉ mới mười tám, đôi mươi - cái tuổi lẽ ra còn đang cắp sách, còn viết những bài thơ tình vụng dại, còn mơ về tương lai phía trước. Thế nhưng chiến tranh không cho họ quyền được sống bình yên như bao người khác. Họ đặt bút xuống để cầm súng. Và trước mặt họ là dòng Thạch Hãn.
Con sông ngày thường hiền hòa ấy bỗng trở thành ranh giới giữa sự sống và cái chết. Muốn vào Thành cổ chiến đấu, những người lính phải vượt qua dòng sông ấy. Nhưng ban ngày, địch đánh phá dữ dội. Máy bay quần thảo, bom đạn xé trời, mặt nước tung bọt trắng xóa. Những chuyến vượt sông gần như chỉ có thể thực hiện trong đêm tối. Giữa thời khắc sinh tử ấy, cha con ông Nguyễn Con và cô gái trẻ Nguyễn Thị Thu trở thành những người lái đò đặc biệt của lịch sử. Chiếc đò nhỏ của họ không chỉ chở người. Nó chở theo hy vọng. Chở theo tuổi trẻ của cả một thế hệ. Và cũng chở theo biết bao số phận không bao giờ quay trở lại. Người ta thường nghĩ anh hùng phải là những người cầm súng xông pha trận mạc. Nhưng đôi khi, anh hùng lại là một cô gái gầy nhỏ lặng lẽ chèo đò giữa mưa bom bão đạn.
Năm ấy, bà Thu mới mười bảy tuổi.
Ở cái tuổi mà nhiều cô gái còn đang làm duyên trước gương, bà đã phải đối mặt với cái chết mỗi đêm. Không có ánh đèn. Không có tiếng cười tuổi trẻ. Chỉ có bóng tối đặc quánh trên mặt sông và tiếng bom rơi chát chúa. Mỗi lần chèo đò là một lần đối diện tử thần. Bà kể rằng đêm tối đến mức chỉ khi bom nổ lóe sáng mới nhìn thấy mặt nhau trong khoảnh khắc ngắn ngủi. Ánh sáng ấy soi lên những gương mặt còn rất trẻ. Có người vừa bước xuống đò vẫn còn nguyên nét thư sinh của một cậu sinh viên. Có người ôm chặt khẩu súng mà ánh mắt vẫn chưa hết vẻ hồn nhiên. Họ gọi bà là “chị”, là “em”. Rồi lặng lẽ đi vào Thành cổ. Nhiều người đi… mà không trở lại. Đó có lẽ là nỗi đau lớn nhất mà chiến tranh để lại cho người nữ du kích năm xưa. Không phải những vết thương trên cơ thể. Mà là ký ức. Những tiếng gọi “mẹ ơi” xé lòng của các chiến sĩ bị thương trước lúc hy sinh vẫn ám ảnh bà suốt hơn nửa thế kỷ. Đó là tiếng gọi cuối cùng của những người con chưa kịp về nhìn mẹ lần cuối. Tiếng gọi ấy vang lên giữa khói lửa chiến tranh, giữa dòng sông mịt mù đạn pháo, rồi chìm vào im lặng.
Có những người lính được bà đưa về bờ khi hơi thở chỉ còn mong manh như ngọn đèn trước gió. Họ chưa kịp đến trạm quân y thì đã ra đi. Ra đi ở tuổi đẹp nhất đời người. Có lẽ không có nỗi đau nào day dứt hơn việc nhìn những chàng trai trẻ lần lượt ngã xuống mà mình bất lực không thể giữ lại. Bà Thu từng nghẹn ngào nói rằng trong hàng vạn chiến sĩ bà chở qua sông, sau này chỉ có hai người còn sống được bà đưa trở về. Hai người. Một con số nhỏ bé đến nhói lòng. Phía sau con số ấy là biết bao thanh xuân đã nằm lại dưới lòng sông lạnh. Chiến tranh vốn tàn nhẫn. Nó không chỉ cướp đi sinh mạng con người mà còn lấy đi cả tuổi trẻ, hạnh phúc và những điều bình dị nhất. Ngày ấy, bà Thu và ông Nguyễn Câu chỉ vừa mới dạm ngõ. Họ còn chưa kịp tổ chức đám cưới. Tình yêu tuổi trẻ vừa chớm nở đã phải nhường chỗ cho khói lửa chiến tranh.
Ông Câu vào miền Nam chiến đấu. Bà Thu ở lại chèo đò. Không váy cưới. Không hoa cưới. Không lời hẹn ước dài lâu. Họ yêu nhau bằng một thứ tình yêu rất khác - tình yêu được thử thách bằng bom đạn, bằng sự chờ đợi và cả nỗi lo mất nhau bất cứ lúc nào. Có lẽ vì thế mà sau hòa bình, khi đất nước thống nhất, lễ cưới của họ trở nên thiêng liêng hơn bất cứ điều gì. Đó không chỉ là ngày hai con người nên duyên vợ chồng, mà còn là ngày sự sống chiến thắng cái chết, ngày hạnh phúc nở hoa trên tro tàn chiến tranh. Rồi họ có với nhau bốn người con. Mái nhà nhỏ bên dòng Thạch Hãn cuối cùng cũng có tiếng cười. Nhưng dòng sông ấy chưa bao giờ thôi nhắc họ nhớ về quá khứ.
Trong Bảo tàng Thành cổ Quảng Trị có một bức ảnh đặc biệt. Giữa vô vàn kỷ vật nhuốm màu đau thương của chiến tranh, bức ảnh ấy lại chứa đựng một điều rất lạ: nụ cười. Đó là bức ảnh “Cha con lão ngư dân Triệu Phong chở bộ đội và vũ khí tiếp sức Thành cổ” do nhiếp ảnh gia Đoàn Công Tính chụp năm 1972. Trong ảnh, cụ Nguyễn Con đang cười tươi khi lái đò. Bên cạnh là nữ du kích Nguyễn Thị Thu ôm súng. Phía sau là những người lính trẻ cũng đang cười. Một nụ cười giữa chiến tranh. Một nụ cười giữa cái chết cận kề. Điều gì đã khiến họ có thể cười giữa bom đạn như thế? Có lẽ vì họ tin vào ngày mai. Tin rằng đất nước sẽ hòa bình. Tin rằng rồi sẽ có ngày những đứa trẻ được lớn lên trong tiếng chim thay vì tiếng bom rơi.
Nụ cười ấy hôm nay nhìn lại càng khiến lòng người nghẹn ngào hơn. Bởi ta hiểu rằng nhiều người trong bức ảnh ấy đã không còn nữa. Nhưng khoảnh khắc họ cười vẫn còn mãi - như một biểu tượng đẹp đẽ của lòng yêu nước và tinh thần bất khuất Việt Nam.
Bốn mươi sáu năm sau chiến tranh, một cựu chiến binh tóc bạc từ Thái Nguyên tìm về Quảng Trị chỉ để gặp lại người lái đò năm xưa. Ông nhớ một cô du kích gương mặt tròn, đôi mắt sáng trong đêm tối đã chèo đò đưa mình qua sông vào Thành cổ. Cuộc gặp gỡ sau gần nửa thế kỷ khiến cả hai nghẹn ngào. Chiến tranh đã lấy đi tuổi trẻ của họ. Nhưng không thể lấy đi ký ức. Có những cuộc gặp không chỉ là gặp lại con người, mà là gặp lại cả một thời tuổi trẻ đã mất. Một thời mà con người sống đẹp đến lạ. Họ sẵn sàng hy sinh bản thân cho Tổ quốc, cho đồng đội, cho những điều lớn lao hơn chính mình.
Ngày nay, khi đứng trước dòng Thạch Hãn bình yên, thật khó để tưởng tượng nơi đây từng là tọa độ của máu và lửa. Dòng sông vẫn chảy lặng lẽ qua năm tháng như mang theo linh hồn của những người đã khuất. Mỗi ngọn sóng như một lời nhắc nhở về cái giá của hòa bình.
Hòa bình hôm nay không tự nhiên mà có. Nó được đánh đổi bằng tuổi xuân của biết bao người. Bằng những chuyến đò trong đêm không biết ngày về. Bằng tiếng gọi “mẹ ơi” xé lòng trước lúc hy sinh. Bằng nước mắt của những người còn sống. Có người từng nói: “Điều còn lại sau chiến tranh không chỉ là chiến thắng, mà còn là ký ức.” Ký ức về bà Nguyễn Thị Thu và những chuyến đò trên sông Thạch Hãn chính là một phần ký ức thiêng liêng ấy.
Người nữ du kích năm xưa giờ đã già, trí nhớ đôi lúc nhớ nhớ quên quên vì di chứng bom đạn. Nhưng có những điều bà không bao giờ quên: gương mặt những người lính trẻ, tiếng bom rơi giữa đêm tối và những ánh mắt gửi lại niềm tin trước khi bước xuống đò. Có lẽ, lịch sử không chỉ được viết bằng những trận đánh lớn hay những chiến công hiển hách. Lịch sử còn được viết bằng những con người bình dị như bà Thu, ông Nguyễn Con - những người lặng lẽ góp cả tuổi xuân cho đất nước mà không hề nghĩ mình là anh hùng.
Và hôm nay, khi đất nước đã hòa bình, khi trẻ em được cắp sách tới trường dưới bầu trời yên tiếng súng, chúng ta càng phải biết sống xứng đáng hơn với sự hy sinh ấy. Bởi dưới dòng Thạch Hãn vẫn còn đó những mùa xuân mãi mãi tuổi hai mươi.
