ĐÔNG – XUÂN 1953–1954 – NHỮNG BƯỚC TIẾN TỚI CHIẾN THẮNG ĐIỆN BIÊN PHỦ

Vào cuối năm 1953, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp của nhân dân Việt Nam đã bước sang năm thứ tám với những chuyển biến sâu sắc về so sánh lực lượng trên chiến trường. Sau nhiều năm bền bỉ chiến đấu và trưởng thành trong gian khổ, Quân đội nhân dân Việt Nam đã từ những đơn vị du kích nhỏ lẻ phát triển thành các đại đoàn chủ lực tinh nhuệ, có khả năng đánh thắng địch trong các chiến dịch quy mô lớn. Ở chiều ngược lại, giới quân sự và chính trị Pháp ngày càng mệt mỏi vì cuộc chiến kéo dài, tốn kém hàng ngàn tỷ franc và gánh chịu những tổn thất nặng nề về sinh lực. Trong bối cảnh sa lầy đó, chính phủ Pháp cùng sự hỗ trợ tài chính và quân sự tối đa từ Mỹ đã quyết định bổ nhiệm Tướng Henri Navarre sang làm Tổng chỉ huy quân đội viễn chinh Đông Dương, với kỳ vọng tìm kiếm một thắng lợi quân sự quyết định để kết thúc chiến tranh trên thế mạnh.

Tướng Navarre đã nhanh chóng vạch ra một kế hoạch quân sự toàn diện mang tên mình, dự định thực hiện trong vòng 18 tháng qua hai bước chiến lược rõ rệt. Trong mùa Đông – Xuân 1953–1954, Pháp chủ trương giữ thế phòng ngự chiến lược ở chiến trường Bắc Bộ để tránh đụng độ lớn với chủ lực Việt Minh, đồng thời tập trung toàn bộ lực lượng cơ động mở các cuộc tiến công ở Trung và Nam Đông Dương nhằm xóa bỏ các vùng tự do của ta. Mục tiêu cốt lõi của giai đoạn này là thu gom binh lực, ra sức càn quét, tuyển mộ quân đồn trú để xây dựng một khối quân cơ động chiến lược cực mạnh lên tới 44 tiểu đoàn. Sau khi đã chuẩn bị xong lực lượng, sang mùa Khô 1954–1955, Navarre sẽ chuyển khối quân cơ động này ra chiến trường Bắc Bộ, chủ động mở các đợt tiến công quy mô lớn để tiêu diệt quân chủ lực của ta, buộc chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa phải chấp nhận đàm phán theo những điều kiện do Pháp đặt ra.

Trước nguy cơ từ Kế hoạch Navarre, cuối tháng 9 năm 1953, Bộ Chính trị Trung ương Đảng dưới sự chủ trì của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã họp bàn tại Tín Keo (Thái Nguyên) để xác định phương hướng chiến lược cho quân và dân ta. Phân tích sâu sắc bản chất vấn đề, Trung ương nhận định mâu thuẫn lớn nhất của quân Pháp lúc này là giữa việc tập trung lực lượng để tiến công và phân tán lực lượng để giữ đất. Nếu Pháp tập trung quân, họ sẽ tạo ra sức mạnh hỏa lực đáng sợ; nhưng nếu bị buộc phải phân tán ra nhiều địa bàn, sức mạnh đó sẽ bị bẻ gãy. Từ đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Bộ Chính trị đã đề ra phương châm hành động vô cùng linh hoạt: tập trung lực lượng mở các hướng tiến công vào những vùng chiến lược quan trọng mà địch tương đối yếu và sơ hở. Thay vì lao vào đối đầu trực diện với khối quân cơ động mạnh của Navarre ở đồng bằng Bắc Bộ, quân ta chủ động điều động đối phương, buộc Navarre phải xé lẻ lực lượng ra đối phó, từng bước đẩy địch vào thế hoàn toàn bị động.

Thực hiện chủ trương đó, từ cuối năm 1953 đến đầu năm 1954, quân ta đã phối hợp chặt chẽ với lực lượng cách mạng Lào và Campuchia liên tục mở 5 đòn tiến công chiến lược trên khắp các chiến trường. Mở đầu là cuộc tiến công lên hướng Tây Bắc vào tháng 12 năm 1953, đập tan cánh quân đồn trú của Pháp và giải phóng hoàn toàn tỉnh Lai Châu. Sợ mất Bắc Lào, Navarre vội vã điều 6 tiểu đoàn dù xuống nhảy dù chiếm lòng chảo Điện Biên Phủ, hình thành nên nơi tập trung quân thứ hai của Pháp. Ngay sau đó, liên quân Việt – Lào mở tiếp hướng tiến công ở Trung Lào, giải phóng nhiều vùng đất rộng lớn dọc sông Mê Kông, buộc Pháp phải rút quân từ đồng bằng Bắc Bộ sang xây dựng tập đoàn cứ điểm Sê-no ở Savannakhet để chặn đường. Đến tháng 1 năm 1954, quân ta đánh thẳng vào Bắc Tây Nguyên, giải phóng Kon Tum, buộc Navarre phải dừng chiến dịch Atlante đang đánh phá Duyên hải Nam Trung Bộ để đưa lực lượng lên lập tập đoàn cứ điểm Pleiku - An Khê. Cuối tháng 2 năm 1954, liên quân Việt – Lào tiếp tục tiến công vùng Thượng Lào, đe dọa cố đô Luông Pha-bang, ép Pháp phải đưa quân sang lập thêm tập đoàn cứ điểm thứ năm tại đây.

Qua 5 đòn tiến công biến hóa liên hoàn, khối quân cơ động chiến lược 44 tiểu đoàn mà Navarre tốn bao công sức gầy dựng đã bị xé lẻ thành 5 cụm tập trung quân cô lập, cách xa nhau hàng trăm kilômét và không thể hỗ trợ lẫn nhau. Ý đồ tập trung quân để giành thế chủ động của Navarre hoàn toàn phá sản, quân Pháp rơi vào tình thế chạy theo các hướng tiến công của ta để đối phó. Trong khi đó, tại các vùng sau lưng địch ở đồng bằng Bắc Bộ, Bình - Trị - Thiên và Nam Bộ, chiến tranh du kích bùng nổ mạnh mẽ, giam chân hàng vạn quân đồn trú Pháp và làm cạn kiệt nguồn chi viện cho các mặt trận chính. Cùng lúc này, lòng chảo Điện Biên Phủ – từ một điểm nhảy dù phòng ngự bị động – đã bất ngờ trở thành nơi tập trung binh lực lớn nhất của Pháp ở Đông Dương với hơn 16.000 quân tinh nhuệ. Quân Pháp biến nơi đây thành một tập đoàn cứ điểm siêu mạnh với niềm tin sắt đá rằng đây sẽ là "cối xay thịt" tiêu diệt toàn bộ chủ lực Việt Minh nếu ta mạo hiểm tấn công

Tuy nhiên, chính sự tập trung bất đắc dĩ của Pháp tại Điện Biên Phủ đã tạo ra cơ hội lịch sử để quân ta lựa chọn nơi đây làm điểm quyết chiến chiến lược. Nhờ sự chuẩn bị phi thường về hậu cần, hàng vạn dân công hỏa tuyến và bộ đội đã xẻ núi làm đường, kéo pháo bằng tay qua những đèo cao vực sâu để áp sát lòng chảo. Ngày 13 tháng 3 năm 1954, quân ta nổ súng mở màn Chiến dịch Điện Biên Phủ. Bằng nghệ thuật chiến dịch tài tình và tinh thần chiến đấu quên mình, trải qua 56 ngày đêm "khoét núi, ngủ hầm, mưa dầm, cơm nắm", đến ngày 7 tháng 5 năm 1954, quân ta đã đập tan toàn bộ tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ, bắt sống Tướng De Castries cùng toàn bộ Bưu chỉ huy Pháp. Chiến thắng vĩ đại này đã đánh dấu sự sụp đổ hoàn toàn của Kế hoạch Navarre, tạo thế tựa vững chắc để Việt Nam giành thắng lợi quyết định trên bàn đàm phán Hiệp định Giơ-ne-vơ, kết thúc vẻ vang cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và để lại một bài học kinh điển về nghệ thuật chỉ đạo chiến tranh nhân dân.