Đứa trẻ xấu xí chiếm bảng Trạng nguyên

Câu chuyện về sự ra đời của Lý Đạo Tái mang đậm màu sắc truyền kỳ và đến nay vẫn được lưu truyền trong dân gian. Bà Lê Thị, mẹ ông, mãi đến năm 30 tuổi vẫn chưa có con nên thường xuyên lui tới chùa Ngọc Hoàng gần nhà để cầu tự. Đầu năm Giáp Dần (1254), trụ trì chùa Ngọc Hoàng là thiền sư Huệ Nghĩa nằm mộng thấy các tòa điện trong chùa bỗng rực sáng đèn hoa, chư Phật hiện thân uy nghi, Kim Cương, Long Thần hội tụ đông đủ, tạo nên một cảnh tượng linh thiêng khác thường.

Trong giấc mộng ấy, Đức Phật chỉ Tôn giả A-nan-đà và phán bảo: “Ngươi hãy tái sinh làm pháp khí của Đông Độ, nhưng phải ghi nhớ duyên xưa”. Tôn giả A-nan-đà cúi đầu vâng mệnh, theo lời Phật mà đi. Cũng trong năm đó, bà Lê Thị mang thai và sinh một người con trai, đặt tên là Lý Đạo Tái, mở đầu cho cuộc đời gắn với những dấu ấn đặc biệt của phật pháp và lịch sử.

Theo sách “Tổ gia thực lục”, Lý Đạo Tái từ nhỏ đã tỏ ra thông minh hơn người, nghe một lần là nhớ. Tuy nhiên, vì gia cảnh nghèo khó, ông không được theo học chính thức, thường chỉ đứng ngoài cửa lớp lắng nghe, nhìn theo nét chữ của thầy, lấy cành cây làm bút, lấy sân đất làm bảng để học tập. Càng lớn lên, dung mạo ông lại không được ưa nhìn, nên thường phải chịu sự hắt hủi, coi thường của những người xung quanh.

Dù không có vẻ ngoài khôi ngô, tuấn tú, Lý Đạo Tái lại sở hữu trí tuệ vượt trội. Tư chất thông minh cùng với sự cần cù, hiếu học giúp ông nhanh chóng nổi bật về học vấn, trở thành học trò có tiếng giỏi giang trong vùng. Tuy vậy, vì dung mạo kém phần ưa nhìn, ông từng nhiều lần đi hỏi vợ nhưng đều bị từ chối, phải nếm trải không ít cay đắng của phận người trước khi bước vào con đường công danh.

Năm 20 tuổi, Lý Đạo Tái đỗ thi Hương, năm sau tiếp tục đỗ thi Hội. Đến khoa thi Giáp Tuất, niên hiệu Bảo Phù (1274), ông đỗ Đệ nhất giáp Tiến sĩ, trở thành Trạng nguyên của triều Trần. Từ đây, danh vọng vang xa, nhiều gia đình quyền quý, giàu có tìm đến xin gả con gái cho vị tân khoa Trạng nguyên, nhưng ông đều khước từ, giữ lối sống điềm đạm, không màng đến chuyện hôn phối vì danh lợi.

Sau đó, Lý Đạo Tái được triều đình giao trọng trách tiếp sứ thần phương Bắc. Với tài văn chương xuất chúng và sự am tường kinh điển Nho gia, ông khiến sứ thần nể phục. Nhận thấy tài năng và đức độ của ông, nhà vua từng có ý gả công chúa Liễu Sinh (cháu của An Sinh vương) cho, nhưng ông kiên quyết từ chối. Tương truyền, trong tâm trạng ngậm ngùi trước thế thái nhân tình, Lý Đạo Tái đã viết hai câu thơ:

“Khó khăn thì chẳng ai nhìn/Đến khi đỗ trạng trăm nghìn nhân duyên”.