Đức Thánh Trần ở Hà Tĩnh – từ một vị tướng lịch sử đến ký ức trong lòng dân

Có những con người bước ra khỏi lịch sử nhưng không bao giờ thực sự rời khỏi đời sống của nhân dân. Trần Hưng Đạo là một trong những nhân vật như vậy.

Ông tên thật là Trần Quốc Tuấn, sinh năm 1228, con của An Sinh Vương Trần Liễu. Cuộc đời ông gắn liền với những cuộc kháng chiến chống quân Mông - Nguyên của nhà Trần. Ông được biết đến với tài năng quân sự, đặc biệt qua những chiến thắng trong cuộc kháng chiến năm 1285 và 1288. Sau khi qua đời năm 1300 tại Vạn Kiếp, ông được nhân dân tôn kính với danh hiệu Đức Thánh Trần và được lập đền thờ ở nhiều địa phương.

Ở Hà Tĩnh, ký ức về vị anh hùng dân tộc ấy cũng được lưu giữ qua một di tích cụ thể: đền thờ Trần Hưng Đạo tại xã Cổ Đạm, huyện Nghi Xuân. Theo Báo Hà Tĩnh, đền còn được gọi là đền thờ Đức Thánh Trần và là nơi sinh hoạt văn hóa, tâm linh của người dân trong vùng từ nhiều đời. Ngày 22 tháng 4 năm 2023, địa phương tổ chức lễ đón nhận bằng xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh đối với đền thờ này.

Điều này cho thấy một khía cạnh rất đặc biệt của lịch sử: lịch sử không chỉ tồn tại trong những bộ sách. Lịch sử còn sống trong ký ức của cộng đồng, trong những địa điểm mà người dân tìm đến để tưởng nhớ tiền nhân, trong những ngày lễ, những nén hương và những câu chuyện được kể từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Nhưng tại sao một vị tướng sống cách chúng ta hơn bảy trăm năm lại vẫn được người dân kính trọng?

Trước hết, đó là bởi những cống hiến của ông đối với đất nước. Trần Hưng Đạo giữ vai trò quan trọng trong cuộc kháng chiến chống quân Mông - Nguyên. Ông không chỉ giỏi cầm quân mà còn có tư tưởng chiến lược sâu sắc. Ông chủ trương đoàn kết toàn dân, chăm lo sức dân và biết tùy thời, tùy thế để sử dụng binh lực.

Thứ hai, đó là nhân cách của ông.

Trần Quốc Tuấn sinh ra trong hoàng tộc, nhưng không biến quyền lực thành công cụ phục vụ lợi ích riêng. Ông từng đứng trước mối mâu thuẫn giữa lời trăn trối của cha và lợi ích của quốc gia. Cuối cùng, ông chọn con đường đặt vận mệnh đất nước lên trên mối thù riêng.

Một người có tài năng mà thiếu đạo đức có thể trở thành mối nguy cho xã hội. Một người có quyền lực mà đặt lợi ích cá nhân lên trên lợi ích quốc gia có thể làm đất nước chia rẽ. Trần Hưng Đạo đã cho thấy điều ngược lại: tài năng chỉ thực sự có ý nghĩa khi được sử dụng vì cộng đồng.

Thứ ba, ông để lại những giá trị tư tưởng vượt thời gian. Hịch tướng sĩ là lời kêu gọi trách nhiệm, danh dự và lòng yêu nước. Quan niệm “khoan thư sức dân” thể hiện cách nhìn lấy dân làm nền tảng của việc giữ nước. Chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 thể hiện khả năng kết hợp giữa trí tuệ, địa hình, thời cơ và sức mạnh của quân dân.

Vì vậy, khi người dân Hà Tĩnh đến một ngôi đền thờ Trần Hưng Đạo, ý nghĩa không chỉ nằm ở việc tưởng nhớ một vị tướng. Đó còn là cách cộng đồng nhắc nhở nhau về truyền thống “uống nước nhớ nguồn”.

Đối với thế hệ trẻ Hà Tĩnh, câu chuyện ấy càng có ý nghĩa. Hà Tĩnh là vùng đất giàu truyền thống lịch sử và văn hóa, nơi nhiều thế hệ người dân đã đóng góp sức người, sức của cho đất nước trong những giai đoạn khó khăn. Việc bảo tồn những địa chỉ văn hóa, những di tích và câu chuyện về các nhân vật lịch sử giúp người trẻ hiểu rằng quê hương mình không phải là một khái niệm trừu tượng. Quê hương được tạo nên từ ký ức, từ con người và từ những giá trị được gìn giữ qua thời gian.

Tuy nhiên, tưởng nhớ tiền nhân không có nghĩa chỉ dừng lại ở việc thắp một nén hương. Cách tri ân sâu sắc hơn là sống sao cho xứng đáng với những giá trị mà tiền nhân để lại.

Nếu Trần Hưng Đạo từng đặt vận mệnh quốc gia lên trên lợi ích riêng, người trẻ hôm nay có thể đặt lợi ích cộng đồng cao hơn sự ích kỷ. Nếu ông coi đoàn kết là sức mạnh, chúng ta có thể biết hợp tác, chia sẻ và cùng nhau giải quyết những vấn đề của quê hương. Nếu ông coi việc chăm lo cho dân là nền tảng giữ nước, thế hệ trẻ có thể bắt đầu từ việc quan tâm đến những người yếu thế và tích cực đóng góp cho xã hội.

Đền thờ Trần Hưng Đạo ở Cổ Đạm vì thế không chỉ là một địa điểm tín ngưỡng. Nó còn có thể được nhìn như một “địa chỉ ký ức”, nơi lịch sử của một vị anh hùng dân tộc gặp gỡ đời sống của người dân Hà Tĩnh hôm nay.

Và có lẽ đó chính là ý nghĩa đẹp nhất của việc kể chuyện lịch sử.

Một người đã sống hơn bảy trăm năm trước vẫn có thể truyền cảm hứng cho người trẻ hôm nay, không phải vì chúng ta cần lặp lại những trận chiến của quá khứ, mà vì những phẩm chất làm nên ông — lòng yêu nước, tinh thần trách nhiệm, trí tuệ, sự đoàn kết và khả năng đặt việc chung lên trên việc riêng — vẫn là những phẩm chất mà bất kỳ thời đại nào cũng cần.

Từ Vạn Kiếp đến Hà Tĩnh, từ những trang sử về Bạch Đằng đến nén hương nơi đền Đức Thánh Trần, câu chuyện về Trần Hưng Đạo vẫn tiếp tục được kể.

Và mỗi thế hệ khi kể lại câu chuyện ấy lại có thể tự hỏi mình một câu: Nếu cha ông đã dùng cả cuộc đời để giữ gìn non sông, thì chúng ta sẽ làm gì để xây dựng và bảo vệ quê hương trong thời đại của mình?