ĐỪNG ĐỐT

Có một cuốn sổ tay nhỏ, kích thước chỉ bằng một chiếc máy ghi âm, lẽ ra đã cháy thành tro giữa vùng chiến sự Đức Phổ, Quảng Ngãi, vào tháng 6 năm 1970. Nó chỉ còn tồn tại đến hôm nay nhờ một câu nói rất ngắn của một người xa lạ. Ba mươi lăm năm sau, nó trở về, mang theo giọng nói của một người con gái Hà Nội đã nằm lại chiến trường khi chưa tròn 28 tuổi. Đó là câu chuyện có thật về bác sĩ, liệt sĩ Đặng Thùy Trâm — và về cuốn nhật ký mang tên chị.

Đặng Thùy Trâm sinh ngày 26/11/1942 tại Huế, lớn lên ở Hà Nội trong một gia đình trí thức: cha là bác sĩ ngoại khoa Đặng Ngọc Khuê, mẹ là dược sĩ Doãn Ngọc Trâm, giảng viên Đại học Dược Hà Nội. Năm 1966, chị tốt nghiệp Đại học Y khoa Hà Nội. Giữa lúc chiến trường miền Nam bước vào giai đoạn khốc liệt nhất, thay vì ở lại hậu phương, người bác sĩ trẻ ấy đã xin xung phong vào Nam.

Sau ba tháng hành quân bộ từ miền Bắc, tháng 3/1967, chị đặt chân đến Quảng Ngãi, được phân công phụ trách Bệnh xá huyện Đức Phổ. Trên danh nghĩa là một cơ sở dân y, nhưng thực chất đây là một bệnh xá tiền phương, ngày đêm tiếp nhận thương binh giữa bom đạn, nhiều lần phải di chuyển gấp để tránh các cuộc càn quét của địch. Ngày 27/9/1968, giữa chiến trường, chị được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam. Những lúc rảnh hiếm hoi, chị vẫn đều đặn viết nhật ký và tranh thủ gửi thư về cho gia đình — từ ngày 8/4/1968 cho đến tận ngày 20/6/1970, chỉ hai ngày trước khi hy sinh.

Ngày 22/6/1970, trong một chuyến công tác từ vùng núi Ba Tơ trở về đồng bằng, chị bị địch phục kích và hy sinh, khi vừa 27 tuổi. Chị được an táng tại nơi hy sinh; sau ngày đất nước thống nhất, hài cốt được đưa về Nghĩa trang liệt sĩ xã Phổ Cường (Quảng Ngãi). Đến năm 1990, gia đình đưa chị về an nghỉ tại Nghĩa trang liệt sĩ Xuân Phương, Từ Liêm, Hà Nội.

Cũng trong một trận càn vào khu vực bệnh xá năm ấy, quân đội Mỹ thu được hai cuốn sổ tay của chị. Frederic Whitehurst, sĩ quan tình báo Mỹ phụ trách thu thập và xử lý tài liệu chiến lợi phẩm, tìm thấy một trong hai cuốn sổ nằm sót lại giữa đám tro của những giấy tờ đã bị đốt. Theo quy định, mọi tài liệu không có giá trị quân sự đều phải bị tiêu hủy, và ông cũng đã định châm lửa đốt nốt cuốn sổ ấy — cho đến khi người phiên dịch đi cùng, thượng sĩ Nguyễn Trung Hiếu, ngăn lại bằng một câu nói ngắn: "Đừng đốt, trong đó đã có lửa rồi."

Chỉ một câu nói ấy đã đổi thay số phận cuốn nhật ký. Whitehurst giữ lại hai cuốn sổ. Năm 1972, khi kết thúc thời gian phục vụ tại Việt Nam, ông mang chúng về Mỹ, sau đó gia nhập Cục Điều tra Liên bang (FBI). Nhưng cuốn nhật ký không nằm yên trong một ngăn kéo bị lãng quên — nó theo ông suốt 35 năm, như một lời hứa thầm lặng ông luôn tìm cách thực hiện.

Năm 2005, tại một hội thảo về chiến tranh Việt Nam tổ chức ở Texas, Whitehurst kể lại câu chuyện về cuốn nhật ký mình đang lưu giữ. Nhờ sự kết nối của những người có mặt hôm ấy — trong đó có nhiếp ảnh gia Ted Engelmann và người anh trai Robert Whitehurst, cũng từng là lính Mỹ ở Việt Nam — cùng một dòng địa chỉ ngắn ngủi ghi trong sổ: "Bác sĩ Đặng Ngọc Khuê, công tác tại Bệnh viện Đông Anh", gia đình liệt sĩ Đặng Thùy Trâm đã được tìm thấy ở Hà Nội. Cuối tháng 4/2005, cuốn nhật ký được trao lại cho bà Doãn Ngọc Trâm — người mẹ đã chờ suốt 35 năm để một lần nữa được đọc những dòng chữ của con gái mình.

Ít lâu sau, "Nhật ký Đặng Thùy Trâm" được Nhà xuất bản Hội Nhà văn ấn hành, ra mắt đúng dịp kỷ niệm Ngày Thương binh - Liệt sĩ 27/7/2005. Chưa đầy một năm, cuốn sách bán ra hơn 400.000 bản, được dịch sang khoảng 20 ngôn ngữ. Tháng 2/2006, Chủ tịch nước ký quyết định truy tặng Đặng Thùy Trâm danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Năm 2009, đạo diễn Đặng Nhật Minh dựng bộ phim "Đừng đốt", lấy chính câu nói năm nào làm tên phim. Bản gốc hai cuốn nhật ký hiện được lưu giữ tại Trung tâm Việt Nam và Kho lưu trữ thuộc Đại học Texas Tech, Mỹ. Còn tại Đức Phổ, nơi chị từng gắn bó và ngã xuống, sau đợt sáp nhập địa giới hành chính gần đây, một xã đã được đặt tên Đặng Thùy Trâm.

Khi đọc lại câu chuyện này, điều khiến người ta xúc động không chỉ là sự hy sinh của một nữ bác sĩ 27 tuổi, mà còn là hành trình kỳ lạ của cuốn nhật ký — được cứu lại bởi chính một người từng ở phía bên kia chiến tuyến, chỉ vì một câu nói ngăn ông đừng đốt nó đi. Ngọn lửa mà người phiên dịch Nguyễn Trung Hiếu nhắc đến năm ấy không phải thứ có thể dập tắt bằng nước hay thời gian: đó là lý tưởng sống, là tình yêu con người, là khát vọng hòa bình của một thế hệ đã đi qua chiến tranh bằng cả trái tim mình.

Những người sinh ra trong hòa bình như chúng ta hôm nay có lẽ sẽ không bao giờ phải trải qua những gì Đặng Thùy Trâm và đồng đội của chị đã trải qua. Nhưng câu chuyện của chị — về một cuốn sổ suýt bị đốt, về 35 năm chờ đợi, về một lời hứa được giữ trọn qua hai chiến tuyến — vẫn là một cách để không quên: cuộc sống bình yên hôm nay được đánh đổi bằng những điều rất cụ thể, bằng những trang nhật ký viết dở và những người trẻ tuổi đã không kịp trở về.

“Kể lại một câu chuyện — Gìn giữ một ký ức ”