Dưới lòng đất, tôi nghe kể về những ngày không có ánh mặt trời

Có người nói muốn hiểu chiến tranh thì hãy đến những bảo tàng.

Nhưng một bác hướng dẫn ở Địa đạo Củ Chi lại nói với tôi:

"Muốn hiểu chiến tranh thật sự, cháu hãy thử cúi xuống, bước vào lòng đất."

Câu nói ấy khiến tôi nhớ mãi.

Một ngày cuối tháng Tư, tôi đến Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi. Hai bên đường là những rặng cao su và rừng tre xanh mát. Khó ai có thể hình dung rằng dưới lớp đất yên bình ấy là một hệ thống địa đạo dài hàng trăm ki-lô-mét, từng là nơi sinh sống, chiến đấu và bám trụ của quân và dân Củ Chi trong những năm kháng chiến chống Mỹ.

Sau khi tham quan một đoạn địa đạo, đoàn chúng tôi dừng chân nghỉ dưới bóng cây.

Một bác lớn tuổi, dáng người nhỏ nhưng nhanh nhẹn, được giới thiệu là cựu du kích Củ Chi, bắt đầu trò chuyện với mọi người.

Bác cười hiền:

"Giờ các cháu đi vài chục mét đã thấy chật. Hồi đó tụi bác sống dưới này cả tháng."

Cả đoàn im lặng.

Bác kể, những năm 1966–1968, Củ Chi là vùng bị đánh phá dữ dội. Máy bay, pháo binh và xe tăng liên tục càn quét với mục tiêu xóa sổ hệ thống địa đạo.

"Có ngày," bác nói, "bom nổ từ sáng đến tối. Đất rung như động đất."

Tôi hỏi:

"Vậy lúc ấy mọi người ở đâu?"

Bác chỉ xuống mặt đất dưới chân.

"Ở ngay dưới này."

Bác giải thích rằng địa đạo không chỉ là đường hầm để di chuyển. Dưới lòng đất còn có nơi họp, bệnh xá, kho lương thực, bếp Hoàng Cầm, giếng nước và cả những góc nhỏ để nghỉ ngơi.

"Chiến tranh buộc con người phải học cách sống trong điều kiện khắc nghiệt nhất."

Điều khiến tôi bất ngờ là cuộc sống dưới địa đạo không hề dễ dàng.

Không có ánh mặt trời.

Không khí thiếu oxy.

Mùa mưa thì ẩm thấp.

Mùa khô thì nóng bức.

Muỗi, côn trùng và rắn rết luôn rình rập.

"Nhiều hôm đang ngủ nghe tiếng xe tăng chạy ngay trên đầu."

Bác vừa cười vừa đưa tay chỉ lên mặt đất.

"Chỉ cách mình vài mét thôi."

Tôi thử tưởng tượng cảm giác ấy.

Ở phía trên là bom đạn.

Ở phía dưới là bóng tối.

Thế nhưng những con người nơi đây vẫn kiên cường bám trụ.

Một bạn học sinh trong đoàn hỏi:

"Bác có khi nào muốn bỏ cuộc không?"

Bác trầm ngâm một lúc.

"Có chứ."

Rồi bác kể về một trận càn lớn đầu năm 1967.

Đơn vị của bác phải rút sâu xuống địa đạo.

Lương thực cạn dần.

Nước uống cũng ít.

Suốt nhiều ngày chỉ ăn khoai, sắn và gạo rang.

Có đồng đội bị thương nhưng không thể đưa lên mặt đất vì địch đang bao vây.

"Bác còn nhớ mãi lời của một anh trong đơn vị."

Bác dừng lại.

"Anh nói: 'Ráng giữ đất. Mình còn thì Củ Chi còn.'"

Không ai trong đoàn nói một lời.

Bác dẫn chúng tôi đến mô hình bếp Hoàng Cầm.

Làn khói từ bếp được dẫn qua nhiều ngách rồi tản mỏng dưới tán cây để tránh bị máy bay phát hiện.

Bác bảo:

"Chiến tranh dạy con người sáng tạo."

Từ những vật liệu rất đơn giản, quân và dân Củ Chi đã nghĩ ra nhiều cách để tồn tại và chiến đấu.

Không phải vì họ muốn sống trong lòng đất.

Mà vì họ muốn giữ lấy quê hương mình.

Trước khi chia tay, tôi hỏi bác:

"Điều gì làm bác hạnh phúc nhất khi quay lại đây?"

Bác nhìn những tốp học sinh đang chăm chú nghe thuyết minh rồi mỉm cười.

"Ngày xưa tụi bác chiến đấu để con cháu được học hành trong hòa bình."

Bác nói tiếp:

"Giờ thấy các cháu đến tìm hiểu lịch sử, bác biết những năm tháng ấy không bị lãng quên."

Câu nói giản dị ấy khiến tôi xúc động.

Có lẽ, với những người đã đi qua chiến tranh, điều quý giá nhất không phải là những tấm huân chương, mà là được thấy thế hệ sau sống trong một đất nước thanh bình.

Rời Địa đạo Củ Chi, tôi ngoái nhìn cánh rừng đang xào xạc trong gió.

Dưới những gốc cây ấy là cả một "thành phố dưới lòng đất", nơi biết bao con người đã sống, chiến đấu và hy sinh.

Lịch sử đôi khi không nằm ở những công trình đồ sộ.

Lịch sử có thể nằm ngay dưới bước chân ta.

Và chỉ khi lắng nghe những người đã từng đi qua chiến tranh kể lại, tôi mới hiểu rằng sự kiên cường của dân tộc Việt Nam không chỉ được viết bằng những chiến thắng lớn, mà còn được viết bằng ý chí bền bỉ của những con người bình dị, sẵn sàng sống nhiều tháng dưới lòng đất để bảo vệ từng tấc đất quê hương.

Hôm nay, ánh mặt trời vẫn chiếu rực rỡ trên vùng đất Củ Chi.

Nhưng mỗi khi nhớ đến chuyến đi ấy, tôi lại nghĩ đến những con người từng sống trong bóng tối, để thế hệ chúng ta được lớn lên trong ánh sáng của hòa bình.