ĐƯỜNG 20 QUYẾT THẮNG – CON ĐƯỜNG TUỔI 20 GIỮA “TỌA ĐỘ LỬA” TRƯỜNG SƠN

Năm 1965, cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước bước vào giai đoạn ngày càng ác liệt. Trên tuyến Trường Sơn, yêu cầu vận chuyển người, vũ khí, đạn dược và lương thực từ miền Bắc vào chiến trường miền Nam ngày một lớn. Trong khi đó, tuyến đường qua đèo Mụ Giạ sang đất Lào thường xuyên bị đánh phá, địa hình hiểm trở và đặc biệt khó khăn vào mùa mưa. Trước yêu cầu cấp thiết của chiến trường, Bộ Tư lệnh 559 được giao nhiệm vụ mở một tuyến đường mới xuyên qua Trường Sơn, từ khu vực Phong Nha của Quảng Bình vượt sang phía Tây, nối với mạng đường ở Lào. Một con đường mới phải được mở giữa núi rừng hiểm trở, nơi mỗi mét đường đều có thể trở thành mục tiêu của bom đạn. Con đường ấy về sau mang tên Đường 20 Quyết Thắng và trở thành một trong những tuyến đường huyền thoại của hệ thống đường Trường Sơn.

Đầu năm 1966, nhiệm vụ mở đường được triển khai với tinh thần khẩn trương. Ngày 21 tháng 1 năm 1966, đúng ngày mồng Một Tết Bính Ngọ, Bộ Tư lệnh 559 phát lệnh nổ loạt bộc phá mở đầu chiến dịch “Chọc thủng Trường Sơn, mở đường thắng lợi”. Tuyến đường được mở từ Phong Nha, vượt qua U Bò, Cà Roòng, khu vực Ta Lê rồi xuyên sang phía Tây Trường Sơn, nối với đường 128 tại khu vực Lùm Bùm của tỉnh Khăm Muộn, Lào. Tuyến ban đầu dài khoảng 123–125km, trong đó có khoảng 41km đi qua vùng núi đá vôi hiểm trở, vách núi dựng đứng, vực sâu và địa hình vô cùng khó khăn. Hơn 8.000 cán bộ, chiến sĩ, thanh niên xung phong cùng các lực lượng khác được huy động tham gia thi công. Họ chủ yếu phải dùng sức người, kết hợp với phương tiện cơ giới, khoan, phá đá, san lấp từng đoạn đường giữa rừng già.

Những người mở đường khi ấy phần lớn còn rất trẻ. Cái tên “Đường 20” cũng gắn với tuổi trẻ của lực lượng tham gia xây dựng tuyến đường. Họ là những chàng trai, cô gái đang ở độ tuổi đôi mươi, rời quê hương đi vào Trường Sơn với nhiệm vụ mở đường cho xe ra trận. Trên công trường, họ phải đối mặt cùng lúc với bom đạn, núi đá, rừng thiêng nước độc, sốt rét và thiếu thốn lương thực. Đường mở đến đâu phải nhanh chóng ngụy trang đến đó để tránh sự phát hiện từ trên không. Ban ngày có thể là một công trường lao động, nhưng bất cứ lúc nào cũng có thể trở thành chiến trường. Tiếng búa, tiếng cuốc, tiếng máy và tiếng nổ phá đá hòa cùng tiếng máy bay địch trên bầu trời. Những người mở đường hiểu rằng chậm một ngày, thậm chí chậm một giờ, có thể ảnh hưởng đến việc vận chuyển chi viện cho chiến trường.

Sau gần ba tháng thi công khẩn trương, tuyến đường cơ bản được nối thông vào giữa tháng 4 năm 1966. Những chuyến xe đầu tiên bắt đầu vượt qua con đường mới, mở ra một hướng vận chuyển cơ giới quan trọng trên Trường Sơn. Đường 20 giúp phá thế độc đạo của tuyến vượt khẩu phía Tây, tạo điều kiện để hàng hóa và lực lượng được đưa vào sâu hơn về phía chiến trường. Từ một tuyến đường được mở trong thời gian ngắn, Đường 20 nhanh chóng trở thành một trục vận tải quan trọng trong hệ thống đường Trường Sơn.

Nhưng mở được đường chỉ là bước đầu. Giữ cho đường thông mới là cuộc chiến lâu dài. Khi nhận thấy tuyến đường này có ý nghĩa quan trọng đối với hoạt động chi viện của quân đội ta, không quân Mỹ liên tục đánh phá. Từ Phong Nha qua các khu vực Đồng Tiền, Trạ Ang, Cua Chữ A, ngầm Ta Lê rồi đèo Phu La Nhích, nhiều đoạn đường trở thành những trọng điểm đánh phá ác liệt. Đặc biệt, cụm trọng điểm A-T-P gồm Cua Chữ A, ngầm Ta Lê và đèo Phu La Nhích được xem là một trong những khu vực khốc liệt nhất trên Đường 20 Quyết Thắng. Có thời điểm, bom đạn đánh phá liên tục khiến đường bị cắt thành nhiều đoạn, cầu và ngầm bị phá hỏng, nhưng ngay sau đó lực lượng công binh, thanh niên xung phong và các đơn vị bảo đảm giao thông lại lao ra mặt đường để sửa chữa.

Ở Cua Chữ A, cuộc chiến giữ đường diễn ra đặc biệt dữ dội. Trong nhiều tháng, máy bay Mỹ liên tục tập trung đánh phá khu vực này nhằm cắt đứt tuyến vận tải. Những hố bom nối tiếp nhau trên mặt đường, đất đá bị cày xới, nhưng mỗi khi bom ngừng rơi, những người lính công binh và thanh niên xung phong lại xuất hiện. Người san đất, người phá bom, người sửa đường, người dẫn xe qua trọng điểm. Đường bị đánh sập thì mở đường tránh; cầu bị phá thì làm cầu tạm; ngầm bị đánh hỏng thì tìm cách khôi phục. Trên Đường 20, cuộc chiến giữa một bên là bom đạn và một bên là ý chí giữ đường diễn ra từng ngày, từng giờ.

Để đối phó với bom đạn ngày càng dữ dội, Bộ đội Trường Sơn không chỉ sửa chữa tuyến đường chính mà còn mở thêm nhiều tuyến tránh. Tại khu vực A-T-P, các tuyến 20B, 20C, 20D, 20K và nhiều tuyến khác được mở, tạo thành một mạng đường phức tạp xuyên qua núi rừng. Vì vậy, Đường 20 từ một con đường độc tuyến ban đầu dần phát triển thành một hệ thống đường vượt khẩu với nhiều nhánh đường, tuyến tránh và đường kín. Đến năm 1973, tổng chiều dài mạng đường liên quan đến Đường 20 đã vượt 260km, tạo thành một “trận đồ” giao thông giúp các đơn vị vận tải chủ động né tránh những điểm bị đánh phá và duy trì hoạt động chi viện.

Trong số những người góp sức giữ mạch đường ấy có lực lượng thanh niên xung phong. Họ làm những công việc tưởng như rất bình thường nhưng luôn đứng trước hiểm nguy: san lấp hố bom, phá bom nổ chậm, sửa đường, kéo xe, vận chuyển hàng, bảo đảm giao thông. Có những cô gái ngày hôm trước còn cùng đồng đội san đường, ngày hôm sau đã phải đối mặt với một quả bom chưa nổ nằm ngay giữa tuyến. Có những người đã hy sinh khi đang làm nhiệm vụ nhưng đồng đội vẫn tiếp tục công việc, bởi phía sau họ là những đoàn xe đang chờ vượt qua. Trên tuyến đường ấy, sự sống và cái chết nhiều khi chỉ cách nhau một trận bom. Chính những con người trẻ tuổi ấy đã làm nên sức sống của Đường 20 Quyết Thắng.

Một trong những địa danh gắn với sự hy sinh bi tráng ấy là Hang Tám Cô. Ngày 14 tháng 11 năm 1972, tại một hang đá ở Km16+500 trên Đường 20 Quyết Thắng, tám thanh niên xung phong cùng năm chiến sĩ pháo binh đang làm nhiệm vụ thì bom đánh trúng khu vực hang. Cả 13 người đã hy sinh. Tên gọi “Hang Tám Cô” thực ra đã xuất hiện từ trước sự kiện này, bởi trước đó thường có tám nữ thanh niên xung phong đến trú ẩn và nghỉ ngơi tại hang nên đồng đội quen gọi như vậy. Sau này, địa danh ấy trở thành nơi tưởng niệm sự hy sinh của 13 liệt sĩ.

Nhưng Hang Tám Cô chỉ là một trong rất nhiều địa danh ghi dấu sự hy sinh trên Đường 20. Từ Đồng Tiền, Trạ Ang đến Cua Chữ A, Ta Lê, Phu La Nhích, mỗi địa danh đều gắn với những trận đánh phá và những cuộc chiến giữ đường. Có những đơn vị phải kéo từng phuy xăng qua trọng điểm dưới bom đạn; có những chiến sĩ phá bom ngày này qua ngày khác; có những người lái xe vượt qua những đoạn đường chỉ vừa đủ cho một chiếc xe đi qua. Những người trên tuyến hiểu rằng nhiệm vụ của mình không phải chỉ là “làm một con đường”, mà là giữ cho con đường ấy trở thành mạch máu nối hậu phương với tiền tuyến.

Đường 20 Quyết Thắng vì thế ngày càng giữ vai trò quan trọng trong hệ thống vận tải chiến lược Trường Sơn. Qua tuyến đường này, bộ đội vận tải đưa người, vũ khí, đạn dược, lương thực, nhiên liệu và nhiều loại vật chất khác vào chiến trường. Cùng với những tuyến đường khác, Đường 20 góp phần tạo nên mạng lưới hậu cần chiến lược ngày càng hoàn chỉnh của Bộ đội Trường Sơn. Đến những năm cuối của cuộc kháng chiến, hệ thống đường không còn là những con đường nhỏ xuyên rừng mà đã trở thành một mạng lưới giao thông quân sự quy mô lớn, đủ khả năng phục vụ những yêu cầu vận chuyển ngày càng cao của chiến trường.

Tháng 3 năm 1973, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đến thăm tuyến Đường 20 Quyết Thắng, trong đó có khu vực trọng điểm A-T-P. Tại đây, ông ghi nhận những đóng góp và sự hy sinh của bộ đội, thanh niên xung phong đã làm nên con đường giữa một trong những địa bàn khốc liệt nhất của Trường Sơn. Đường 20 từ đó càng được nhắc đến như một “kỳ công, kỳ tích, kỳ quan” được tạo nên bởi ý chí của những người đã quyết tâm giữ vững tuyến chi viện chiến lược.

Năm 1975, khi cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân diễn ra, hệ thống đường Trường Sơn trở thành một trong những tuyến hậu cần quan trọng phục vụ việc cơ động lực lượng và vật chất cho các chiến trường. Đường 20 Quyết Thắng tiếp tục thực hiện nhiệm vụ của mình trong mạng lưới ấy. Những đoàn xe từng vượt qua bom đạn trên Trường Sơn tiếp tục đưa lực lượng và vật chất về phía Nam, góp phần phục vụ các chiến dịch lớn dẫn tới Chiến dịch Hồ Chí Minh. Đến ngày 30 tháng 4 năm 1975, chiến dịch toàn thắng, miền Nam được giải phóng, đất nước thống nhất. Con đường từng được mở giữa núi rừng Trường Sơn đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử của mình.

Hôm nay, Đường 20 Quyết Thắng không còn là con đường đất đá đầy hố bom năm xưa. Nhưng những địa danh như Cua Chữ A, ngầm Ta Lê, đèo Phu La Nhích, Trạ Ang và Hang Tám Cô vẫn còn đó như những chứng tích của một thời chiến tranh. Đường 20 đã trở thành một phần của hệ thống di tích lịch sử Đường Trường Sơn – Đường Hồ Chí Minh, nhắc nhớ về những người lính, thanh niên xung phong và các lực lượng đã dành tuổi trẻ để mở đường, giữ đường.

Đường 20 Quyết Thắng không chỉ được nhớ bởi những con số về chiều dài hay khối lượng đất đá đã đào đắp. Giá trị lớn nhất của con đường nằm ở những con người đã làm nên nó. Họ đã mang tuổi hai mươi của mình vào giữa đại ngàn Trường Sơn, nơi bom đạn có thể rơi xuống bất cứ lúc nào, để mở từng mét đường cho những đoàn xe đi tới. Có người trở về sau chiến tranh, có người mãi mãi nằm lại nơi núi rừng; nhưng tất cả đều góp phần biến một con đường xuyên núi thành một mạch giao thông chiến lược, góp phần đưa sức người, sức của từ hậu phương vào chiến trường. Vì thế, nhắc đến Đường 20 Quyết Thắng là nhắc đến một trang sử đặc biệt của Trường Sơn – nơi tuổi trẻ, lòng dũng cảm và sự hy sinh đã viết nên một con đường đi qua bom đạn, đi qua những “tọa độ lửa” và đi vào lịch sử dân tộc.