DƯƠNG ĐÌNH NGHỆ – NGƯỜI KHÔI PHỤC NỀN TỰ CHỦ VÀ BA NGHÌN NGHĨA SĨ ĐẤT ÁI CHÂU

Trong hành trình giành lại quyền tự chủ của dân tộc vào đầu thế kỷ X, lịch sử Việt Nam chứng kiến một sự tiếp nối đặc biệt giữa nhiều thế hệ. Khúc Thừa Dụ là người nắm lấy thời cơ khi nhà Đường suy yếu để xác lập chính quyền tự chủ vào năm 905. Khúc Hạo tiếp tục củng cố nền tảng ấy bằng những cải cách về hành chính và quản lý xã hội. Khi chính quyền họ Khúc bị Nam Hán đánh bại, một hào trưởng từ vùng Ái Châu lại đứng lên tập hợp lực lượng, tiến ra Đại La và giành lại quyền làm chủ. Người đó là Dương Đình Nghệ, một nhân vật giữ vị trí quan trọng trong chặng đường nối từ họ Khúc đến chiến thắng Bạch Đằng của Ngô Quyền.

Sử liệu không cho biết đầy đủ năm sinh và những năm tháng đầu đời của Dương Đình Nghệ. Các tài liệu lịch sử xác định ông là một hào trưởng ở vùng Ái Châu, quê tại làng Giàng, thuộc vùng Thanh Hóa ngày nay. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận ông từng là bộ tướng của họ Khúc, phục vụ dưới thời Khúc Hạo và tiếp tục hoạt động trong thời Khúc Thừa Mỹ. Đây là một chi tiết quan trọng bởi Dương Đình Nghệ không xuất hiện như một lực lượng hoàn toàn tách biệt với chính quyền tự chủ trước đó. Ông trưởng thành ngay trong quá trình họ Khúc xây dựng nền tự chủ và vì vậy trở thành một trong những người trực tiếp kế tục sự nghiệp ấy.

Đầu thế kỷ X, tình hình khu vực có nhiều biến động. Nhà Đường sụp đổ năm 907, Trung Quốc bước vào thời kỳ Ngũ đại Thập quốc với nhiều chính quyền cùng tồn tại và tranh giành ảnh hưởng. Ở khu vực giáp phía Bắc nước ta, nước Nam Hán do họ Lưu xây dựng trở thành một thế lực đáng chú ý. Trong khi đó, tại Tĩnh Hải quân, chính quyền họ Khúc đã từng bước xác lập quyền tự chủ từ năm 905. Sự tồn tại của một chính quyền người Việt ngay sát Nam Hán khiến vùng đất này trở thành mục tiêu mà thế lực phương Bắc muốn kiểm soát.

Sau khi Khúc Hạo qua đời, Khúc Thừa Mỹ kế tục. Sử liệu hiện có còn khác nhau về một số niên đại liên quan đến thời điểm Nam Hán đánh bại chính quyền họ Khúc, vì vậy cần thận trọng khi xác định tuyệt đối một năm duy nhất. Điều chắc chắn là quân Nam Hán đã tiến vào, bắt Khúc Thừa Mỹ, chiếm Đại La và thiết lập bộ máy cai trị do các tướng của họ nắm giữ. Thành quả tự chủ mà các thế hệ họ Khúc xây dựng đứng trước nguy cơ bị xóa bỏ.

Nhưng xã hội người Việt lúc ấy đã khác so với những thế kỷ trước. Hơn hai thập niên xây dựng chính quyền tự chủ của họ Khúc đã góp phần hình thành những lực lượng bản địa đủ mạnh để không dễ dàng chấp nhận việc Nam Hán trở lại cai trị. Trong số những người tiếp tục nuôi chí giành lại quyền làm chủ, Dương Đình Nghệ trở thành nhân vật nổi bật. Ông trở về Ái Châu, dựa vào vùng đất có thế lực của mình để tập hợp và huấn luyện quân sĩ, chuẩn bị cho một cuộc tiến quân ra Bắc.

Chính trong quá trình ấy xuất hiện câu chuyện nổi tiếng về hơn ba nghìn “con nuôi” của Dương Đình Nghệ. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi rằng ông tập hợp được hơn ba nghìn quân, nhận họ làm con nuôi, huấn luyện võ nghệ và trực tiếp tổ chức lực lượng. Trong số những người được ông tập hợp và trọng dụng có nhiều nhân vật về sau giữ vai trò đáng chú ý trong lịch sử thế kỷ X như Ngô Quyền, Đinh Công Trứ và Kiều Công Tiễn.

Hai chữ “con nuôi” ở đây cần được hiểu trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể. Không nên hình dung Dương Đình Nghệ có ba nghìn người con nuôi theo nghĩa quan hệ gia đình thông thường ngày nay. Việc nhận các tướng sĩ, hào kiệt làm con nuôi là một hình thức tạo dựng quan hệ gắn bó, cố kết lực lượng và xây dựng lòng trung thành trong điều kiện chính trị đầu thế kỷ X. Khi quyền lực trung ương còn chưa ổn định và các thế lực địa phương giữ vai trò rất lớn, quan hệ cá nhân giữa người đứng đầu với tướng sĩ có ý nghĩa đặc biệt. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia nhận định việc Dương Đình Nghệ sử dụng quan hệ cha con để gắn kết các hào kiệt là một phương thức tập hợp lực lượng trong hoàn cảnh đất nước khi ấy.

Trong lực lượng ấy có những con người mà tên tuổi sau này gắn với những bước ngoặt lớn. Ngô Quyền trở thành người làm nên chiến thắng Bạch Đằng năm 938. Đinh Công Trứ là thân phụ của Đinh Bộ Lĩnh, người về sau dẹp loạn các sứ quân và thành lập nhà Đinh. Điều đó cho thấy căn cứ của Dương Đình Nghệ ở Ái Châu không đơn thuần là nơi tập hợp một đội quân chống Nam Hán. Trong một mức độ nhất định, đây còn là nơi quy tụ những lực lượng và nhân vật bản địa quan trọng của thời đại.

Sau một thời gian chuẩn bị, Dương Đình Nghệ quyết định tiến quân ra Bắc. Tháng 3 năm 931, lực lượng từ Ái Châu tiến đánh quân Nam Hán đang kiểm soát Đại La. Tướng Nam Hán là Lý Tiến không thể chống giữ và phải bỏ chạy. Dương Đình Nghệ giành được thành Đại La, nhưng cuộc chiến chưa kết thúc bởi Nam Hán lập tức điều quân cứu viện do Trần Bảo chỉ huy sang ứng cứu.

Trước đạo viện binh ấy, Dương Đình Nghệ không thu mình cố thủ trong thành. Theo những ghi chép được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia tổng hợp, ông chủ động đưa quân ra đánh, tiêu diệt lực lượng cứu viện và Trần Bảo bị giết trong trận chiến. Thắng lợi này có ý nghĩa quyết định: bộ máy mà Nam Hán dựng lên tại Đại La bị đánh đổ, còn đạo quân được phái sang nhằm khôi phục tình thế cũng thất bại. Quyền làm chủ một lần nữa trở về tay lực lượng người Việt.

Chiến thắng năm 931 có ý nghĩa lớn hơn việc giành lại một thành trì. Đại La khi ấy là trung tâm chính trị và hành chính quan trọng của Tĩnh Hải quân. Ai kiểm soát Đại La có điều kiện rất lớn để điều hành vùng đồng bằng Bắc Bộ và khẳng định vị thế đối với các hào trưởng địa phương. Vì vậy, việc Dương Đình Nghệ đánh bại quân Nam Hán và chiếm lại Đại La đồng nghĩa với việc nền tự chủ do họ Khúc mở đầu được khôi phục sau một giai đoạn bị gián đoạn.

Sau chiến thắng, Dương Đình Nghệ tự xưng Tiết độ sứ và trực tiếp quản lý đất nước. Ông vẫn sử dụng chức danh có nguồn gốc từ hệ thống hành chính của phương Bắc, tương tự cách họ Khúc từng làm. Tuy nhiên, bản chất chính trị của chính quyền lúc này là quyền lực nằm trong tay lực lượng bản địa. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận từ năm 931, Dương Đình Nghệ làm chủ Đại La và tiếp tục sự nghiệp tự chủ của họ Khúc.

Điều đáng chú ý là Dương Đình Nghệ không chỉ biết tập hợp lực lượng mà còn biết sử dụng nhân tài. Ngô Quyền là trường hợp tiêu biểu. Sau chiến thắng trước Nam Hán, Ngô Quyền trở thành một trong những tướng trụ cột và được Dương Đình Nghệ giao cai quản Ái Châu. Các nguồn sử cũng ghi nhận mối quan hệ gia đình giữa hai người khi Dương Đình Nghệ gả con gái cho Ngô Quyền. Việc giao vùng căn cứ quan trọng của mình cho Ngô Quyền cho thấy mức độ tin cậy mà Dương Đình Nghệ dành cho vị tướng trẻ.

Trong khoảng sáu năm từ 931 đến 937, chính quyền Dương Đình Nghệ duy trì quyền tự chủ. Tư liệu còn lại không đủ để phục dựng đầy đủ chính sách quản lý của ông trong từng lĩnh vực, vì vậy không nên tự gán cho Dương Đình Nghệ những cải cách mà sử liệu không xác nhận. Thành tựu nổi bật và chắc chắn nhất của ông là tổ chức lực lượng đánh bại Nam Hán, giành lại Đại La và bảo vệ sự tiếp nối của nền tự chủ trong một thời điểm rất dễ bị đảo ngược.

Nhưng chính quyền của Dương Đình Nghệ kết thúc không phải bởi một cuộc xâm lược từ bên ngoài mà bởi sự phản bội từ bên trong. Năm 937, Kiều Công Tiễn, một thuộc tướng của ông, đã sát hại Dương Đình Nghệ để đoạt quyền. Nghịch lý đau xót là Kiều Công Tiễn cũng được các nguồn ghi nhận nằm trong lực lượng từng được Dương Đình Nghệ trọng dụng. Cái chết của ông vì thế không chỉ chấm dứt sáu năm cầm quyền mà còn đẩy đất nước vào một cuộc khủng hoảng chính trị mới.

Khi nhìn lại câu chuyện “ba nghìn con nuôi”, sự phản bội của Kiều Công Tiễn đôi khi khiến người đời đặt câu hỏi về cách tập hợp lực lượng của Dương Đình Nghệ. Tuy nhiên, sẽ thiếu công bằng nếu từ hành động của một người mà phủ nhận giá trị của cả phương thức đoàn kết mà ông đã xây dựng. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia lưu ý rằng trong số hàng nghìn người được tập hợp, chỉ Kiều Công Tiễn được ghi nhận là người phản bội ông; trong khi nhiều người khác trở thành những lực lượng quan trọng của đất nước về sau.

Cái chết của Dương Đình Nghệ cũng không khiến sự nghiệp mà ông gây dựng chấm dứt. Từ Ái Châu, Ngô Quyền nhanh chóng tập hợp lực lượng tiến ra Bắc để trị tội Kiều Công Tiễn. Trước sức ép của Ngô Quyền, Kiều Công Tiễn cầu cứu Nam Hán. Chính hành động ấy đã mở đường cho cuộc xâm lược mới và đưa lịch sử tới trận quyết chiến trên sông Bạch Đằng năm 938.

Ngô Quyền tiêu diệt Kiều Công Tiễn trước khi quân cứu viện Nam Hán có thể phối hợp với lực lượng bên trong. Sau đó, ông chủ động chuẩn bị trận địa trên sông Bạch Đằng, bố trí cọc ngầm, tổ chức lực lượng thủy bộ và lợi dụng quy luật thủy triều để đánh quân xâm lược. Cuối năm 938, đoàn thủy quân Nam Hán do Lưu Hoằng Tháo chỉ huy bị đánh tan. Sau chiến thắng, Ngô Quyền xưng vương, mở ra một giai đoạn mới của lịch sử dân tộc.

Nếu chỉ nhìn vào chiến thắng Bạch Đằng, người ta dễ tập trung toàn bộ ánh sáng lịch sử vào Ngô Quyền. Nhưng chiến thắng năm 938 không xuất hiện từ khoảng trống. Trước Ngô Quyền là một quá trình xây dựng quyền tự chủ của họ Khúc. Và giữa họ Khúc với Ngô Quyền có Dương Đình Nghệ, người đã giành lại nền tự chủ khi Nam Hán tưởng rằng có thể tái lập sự thống trị tại Tĩnh Hải quân.

Chính Dương Đình Nghệ đã tạo dựng và rèn luyện một lực lượng mà trong đó Ngô Quyền trưởng thành. Chính ông đã đánh bại quân Nam Hán năm 931, chứng minh rằng lực lượng bản địa có khả năng tự bảo vệ thành quả của mình. Và chính sáu năm tự chủ dưới quyền Dương Đình Nghệ đã tạo thêm thời gian để những nhân vật như Ngô Quyền tiếp tục trưởng thành về quân sự và chính trị.

Bởi vậy, Dương Đình Nghệ cần được nhìn nhận không chỉ như người đánh thắng Nam Hán năm 931 mà còn như một mắt xích quan trọng trong tiến trình chuyển tiếp từ thời Bắc thuộc sang thời đại độc lập. Khúc Thừa Dụ nắm quyền năm 905, Khúc Hạo xây dựng chính quyền tự chủ, Dương Đình Nghệ giành lại quyền tự chủ sau khi Nam Hán xâm chiếm, rồi Ngô Quyền đánh bại cuộc xâm lược tiếp theo vào năm 938. Mỗi thế hệ tiếp nhận thành quả của người trước và đưa sự nghiệp ấy tiến thêm một bước.

Trong chuỗi lịch sử đó, câu chuyện hơn ba nghìn nghĩa sĩ được Dương Đình Nghệ tập hợp mang một ý nghĩa sâu sắc. Nó cho thấy sức mạnh của ông không chỉ nằm ở tài cầm quân mà còn ở khả năng quy tụ con người. Trong thời kỳ mà đất nước chưa có một chính quyền trung ương vững chắc, việc tập hợp được những hào kiệt từ nhiều nơi, huấn luyện họ thành một lực lượng đủ sức đánh bại quân Nam Hán là một thành tựu đáng kể. Những người ấy không chỉ giúp ông giành lại Đại La mà một số còn tiếp tục đóng vai trò trong những biến chuyển lớn của đất nước sau khi ông qua đời.

Dương Đình Nghệ mất năm 937 bởi bàn tay của một thuộc tướng phản bội. Ông không được chứng kiến trận Bạch Đằng diễn ra một năm sau đó, cũng không được chứng kiến Ngô Quyền xưng vương và đưa nền tự chủ sang một giai đoạn mới. Nhưng sự nghiệp của ông không mất đi cùng cái chết. Những con người mà ông tập hợp, những lực lượng mà ông rèn luyện và nền tự chủ mà ông khôi phục đã tiếp tục tồn tại trong chính những người đứng lên sau ông.

Đó cũng là điều khiến câu chuyện Dương Đình Nghệ mang chiều sâu vượt ra ngoài một chiến thắng quân sự. Một con người có thể không sống đến ngày nhìn thấy kết quả cuối cùng của công việc mình theo đuổi, nhưng những gì họ gây dựng vẫn có thể trở thành nền tảng cho thế hệ kế tiếp. Dương Đình Nghệ thuộc về những con người như vậy.

Ngày nay, khi nhắc đến ông, điều cần được gìn giữ không phải là những tình tiết được tô vẽ thêm mà là những dữ kiện lịch sử có sức nặng: ông là hào trưởng đất Ái Châu, từng phục vụ chính quyền họ Khúc; ông tập hợp hơn ba nghìn quân, xây dựng lực lượng chống Nam Hán; năm 931, ông tiến ra Đại La, đánh bại quân chiếm đóng và viện binh Nam Hán; sau chiến thắng, ông nắm quyền và tiếp tục nền tự chủ; năm 937, ông bị Kiều Công Tiễn sát hại.

Từ những dữ kiện ấy, vị trí của Dương Đình Nghệ trong lịch sử hiện lên rõ ràng mà không cần cường điệu. Ông là người đứng ra bảo vệ một thành quả chính trị mà nhiều thế hệ đã đấu tranh để tạo dựng. Khi nền tự chủ do họ Khúc mở đầu đứng trước nguy cơ bị xóa bỏ, ông tập hợp lực lượng và giành lại nó. Khi ông mất, những người từng được ông trọng dụng lại tiếp tục đứng lên bảo vệ thành quả ấy.

Lịch sử dân tộc được tạo nên bởi những sự tiếp nối như vậy. Không phải mọi người mở đường đều có thể đi đến cuối con đường. Không phải người đặt nền móng nào cũng được chứng kiến công trình hoàn thành. Khúc Thừa Dụ không nhìn thấy Bạch Đằng năm 938. Dương Đình Nghệ cũng không. Nhưng giữa những bước ngoặt ấy tồn tại một mạch nối của ý chí tự chủ, của lực lượng bản địa ngày càng trưởng thành và của những con người sẵn sàng đứng lên khi vận mệnh đất nước đòi hỏi.

Hơn một nghìn năm nhìn lại, Dương Đình Nghệ xứng đáng được nhớ đến bằng sự trân trọng dành cho một người đã góp phần giữ cho tiến trình tự chủ của dân tộc không bị đứt đoạn. Từ vùng đất Ái Châu, ông quy tụ nghĩa sĩ, rèn luyện quân đội và tiến ra Đại La. Chiến thắng năm 931 không phải dấu chấm hết của thời Bắc thuộc, nhưng là một lời khẳng định mạnh mẽ rằng những thành quả tự chủ mà người Việt đã giành được sẽ không dễ dàng bị một thế lực bên ngoài xóa bỏ.

Và từ đội ngũ những con người từng tụ hội dưới ngọn cờ của Dương Đình Nghệ, lịch sử đã chuẩn bị cho một nhân vật sẽ bước tiếp phần đường còn lại. Chỉ một năm sau khi ông bị sát hại, Ngô Quyền tiến ra Bắc, trừ nội phản rồi đánh tan quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng. Từ đó, tiến trình mà họ Khúc và Dương Đình Nghệ đã góp sức vun đắp bước sang một thời đại mới.

Bởi vậy, nhớ về Dương Đình Nghệ không chỉ là nhớ một vị tướng đánh thắng quân Nam Hán. Đó còn là nhớ về người đã tập hợp con người, giữ lại nền tự chủ trong một thời điểm hiểm nghèo và trao cho thế hệ kế tiếp một nền tảng để đi xa hơn. Trong dòng chảy từ Khúc Thừa Dụ đến Ngô Quyền, tên tuổi Dương Đình Nghệ mãi gắn với một chặng đường quan trọng: chặng đường khôi phục, gìn giữ và tiếp sức cho quyền tự chủ của dân tộc trước ngưỡng cửa của thời đại độc lập lâu dài.