ĐƯỜNG HẦM CỦ CHI – THÀNH PHỐ TRONG LÒNG ĐẤT

Giữa vùng đất Củ Chi, cách trung tâm Sài Gòn không quá xa, có một hệ thống đường hầm từng khiến cả chiến trường phải kinh ngạc. Đó là địa đạo Củ Chi, một công trình quân sự được hình thành và phát triển trong nhiều năm chiến tranh, với hàng trăm kilômét đường hầm nằm dưới lòng đất. Nhưng nếu chỉ gọi địa đạo Củ Chi là một “công trình quân sự” thì có lẽ chưa đủ. Đó còn là câu chuyện về sự kiên trì của con người trước bom đạn, về những người đã đào đất bằng những dụng cụ thô sơ để tạo nên một thế giới hoàn toàn khác dưới lòng đất.

Những đường hầm đầu tiên ở Củ Chi xuất hiện từ thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp. Người dân và lực lượng cách mạng đào những đoạn hầm nhỏ để cất giấu tài liệu, vũ khí, tránh sự truy bắt và bảo vệ lực lượng. Khi chiến tranh tiếp tục kéo dài, hệ thống này ngày càng được mở rộng và liên kết thành một mạng lưới phức tạp. Đất Củ Chi phần lớn là đất pha sét, khi đào lên có thể tạo thành những khối đất tương đối chắc. Những người đào hầm tận dụng đặc điểm ấy để tạo nên những đường hầm nhiều tầng, có nơi nối liền các khu vực cách xa nhau.

Điều đáng kinh ngạc là phần lớn công việc được thực hiện bằng những phương tiện rất đơn giản. Không có máy đào hiện đại, không có những thiết bị cơ giới lớn, người dân và du kích sử dụng cuốc, xẻng, rổ và sức người để đào từng lớp đất. Đào được một đoạn hầm đã khó, nhưng để biến những đoạn hầm riêng lẻ thành cả một hệ thống liên hoàn còn khó hơn rất nhiều. Đất đào lên phải được đưa đi nơi khác để tránh bị phát hiện, miệng hầm phải được ngụy trang, các lối đi phải đủ kín đáo để người bên trên không nhận ra bên dưới đang tồn tại một thế giới khác.

Theo thời gian, địa đạo được mở rộng thành nhiều tầng với những công trình phục vụ đời sống và chiến đấu. Bên dưới lòng đất có nơi ở, kho chứa, khu vực hội họp, trạm cứu thương và những không gian phục vụ sinh hoạt. Có những đoạn đường hầm rất thấp và hẹp, người lớn phải cúi hoặc bò mới có thể di chuyển. Không khí dưới lòng đất nóng, thiếu ánh sáng và thường xuyên ẩm thấp. Với những người sống và chiến đấu ở đó, địa đạo không phải một nơi để tham quan như ngày nay mà là nơi họ phải ăn, ngủ, làm việc và chiến đấu trong những điều kiện vô cùng khắc nghiệt.

Ở phía trên mặt đất, Củ Chi là một vùng thường xuyên bị bom đạn đánh phá. Quân đội Mỹ và Việt Nam Cộng hòa tìm cách phát hiện và phá hủy hệ thống địa đạo vì đây là nơi lực lượng cách mạng có thể ẩn náu, di chuyển và tổ chức hoạt động. Máy bay ném bom, pháo binh và các chiến dịch càn quét được sử dụng với quy mô lớn. Nhiều khu vực bị tàn phá nặng nề, cây cối bị đốn hạ, đất đai bị cày xới, nhưng hệ thống địa đạo vẫn tiếp tục được sửa chữa và mở rộng.

Một trong những điều khiến địa đạo Củ Chi trở nên đặc biệt là cách nó kết hợp giữa chiến đấu và cuộc sống. Những người sống dưới lòng đất không thể chỉ chiến đấu rồi trở lên mặt đất nghỉ ngơi như trong một căn cứ thông thường. Họ phải tìm cách duy trì cuộc sống ngay bên dưới vùng đất thường xuyên bị tấn công. Có người làm nhiệm vụ chiến đấu, có người nấu ăn, có người chăm sóc thương binh, có người sửa chữa đường hầm, có người vận chuyển lương thực và vũ khí. Một cộng đồng thu nhỏ hình thành dưới lòng đất trong hoàn cảnh chiến tranh.

Trong số những người sống dưới địa đạo có cả phụ nữ và trẻ em. Những người phụ nữ không chỉ lo việc gia đình mà còn tham gia nhiều công việc phục vụ chiến đấu. Có người làm liên lạc, vận chuyển, cứu thương hoặc sản xuất. Trẻ em cũng phải lớn lên trong hoàn cảnh chiến tranh, nhiều em phải sống trong những căn hầm tối thay vì những ngôi nhà đầy ánh sáng. Tuổi thơ của các em gắn với tiếng máy bay, tiếng bom và những lần phải chạy xuống hầm trú ẩn.

Địa đạo cũng trở thành nơi chứng kiến những câu chuyện rất đời thường. Có những đứa trẻ được sinh ra dưới lòng đất. Có những người mẹ phải chăm con trong điều kiện thiếu thốn. Có những người lính trở về sau một trận chiến và tìm được một khoảng hầm để nghỉ ngơi trước khi tiếp tục nhiệm vụ. Trong lòng đất ấy, chiến tranh vẫn diễn ra, nhưng con người vẫn phải sống, vẫn phải ăn, vẫn phải chăm sóc người thân và vẫn phải hy vọng vào một ngày hòa bình.

Để bảo vệ địa đạo, những người Củ Chi đã nghĩ ra nhiều cách ngụy trang và phòng thủ. Miệng hầm được làm rất nhỏ, có thể nằm dưới những lớp đất hoặc giữa thảm thực vật mà người bên trên khó phát hiện. Những lối đi được bố trí quanh co, có nhiều cửa và nhánh khác nhau. Một người không quen địa hình có thể rất dễ mất phương hướng. Chính sự hiểu biết về vùng đất của người dân địa phương đã trở thành một lợi thế quan trọng.

Có những người lính Mỹ được giao nhiệm vụ tìm và phá địa đạo, nhưng việc phát hiện và tiến sâu vào hệ thống hầm không hề đơn giản. Những đường hầm quá hẹp đối với nhiều trang thiết bị quân sự, trong khi người dưới hầm hiểu rõ từng lối đi, từng cửa hầm và từng vị trí trú ẩn. Địa hình trên mặt đất cũng liên tục thay đổi sau các trận bom và những cuộc càn quét, khiến việc xác định chính xác hệ thống bên dưới càng khó khăn.

Nhưng địa đạo Củ Chi không phải một nơi bất khả xâm phạm. Nhiều người đã hy sinh trong những trận đánh, nhiều đường hầm bị phá hủy, nhiều khu vực bị bom đạn san phẳng. Chính vì thế, câu chuyện về địa đạo không nên chỉ được kể như một “kỳ tích” kỹ thuật. Điều quan trọng hơn là phải nhìn thấy những con người đã phải sống dưới lòng đất trong một thời gian dài, chịu đựng sự thiếu thốn, căng thẳng và hiểm nguy để duy trì hoạt động của mình.

Khi chiến tranh kết thúc năm 1975, hệ thống địa đạo Củ Chi trở thành một chứng tích đặc biệt của chiến tranh Việt Nam. Những đường hầm từng là nơi con người phải sống trong bóng tối giờ đây trở thành di tích lịch sử, nơi các thế hệ sau có thể bước xuống và tận mắt hình dung phần nào cuộc sống của những người từng ở đó.

Nhưng có một điều mà bất cứ ai từng đặt chân xuống địa đạo đều có thể cảm nhận: không gian dưới lòng đất rất nhỏ bé. Những đoạn hầm thấp đến mức phải cúi người, những căn phòng chật hẹp và thiếu ánh sáng khiến người hôm nay chỉ cần ở đó một thời gian ngắn cũng cảm thấy khó chịu. Trong khi đó, những người Củ Chi năm xưa đã sống ở đó trong nhiều ngày, nhiều tháng, thậm chí nhiều năm.

Chính điều ấy khiến câu chuyện địa đạo trở nên đáng nhớ. Người ta thường nói về chiến tranh bằng những con số lớn: bao nhiêu quân, bao nhiêu trận đánh, bao nhiêu tấn bom. Nhưng khi bước xuống một đường hầm Củ Chi, chiến tranh bỗng trở nên rất gần. Ta có thể hình dung một người lính phải ngồi bó gối trong một căn hầm nhỏ, một người mẹ ôm con trong bóng tối, một thương binh được chăm sóc dưới lòng đất hoặc một nhóm người im lặng chờ tiếng bom trên mặt đất ngừng lại.

Địa đạo Củ Chi vì thế không chỉ kể câu chuyện về cách con người chiến đấu. Nó kể về cách con người tồn tại trong chiến tranh.

Ngày nay, phía trên những đường hầm ấy là cây xanh, đường sá và những khu dân cư bình yên. Không còn tiếng bom, không còn những cuộc càn quét, không còn những đêm phải tìm nơi trú ẩn. Những người trẻ có thể bước xuống địa đạo như một chuyến tham quan lịch sử, rồi trở lại với ánh sáng và cuộc sống bình thường. Nhưng chính khoảnh khắc bước ra khỏi lòng đất ấy có thể khiến người ta suy nghĩ: ngày xưa, những con người ấy đã phải sống dưới đó như thế nào để chờ đến ngày được nhìn thấy ánh sáng của hòa bình?

Hơn nửa thế kỷ sau chiến tranh, địa đạo Củ Chi vẫn còn đó như một lời kể bằng đất. Từng mét đường hầm, từng căn phòng nhỏ và từng dấu tích còn lại đều nhắc về một thời mà người dân nơi đây phải biến lòng đất thành nơi trú ẩn, nơi sinh sống và nơi chiến đấu. Nó cũng nhắc rằng trong những hoàn cảnh khắc nghiệt nhất, con người vẫn có khả năng thích nghi, đoàn kết và tìm cách tồn tại.

Nhưng có lẽ điều quan trọng nhất khi nhắc về địa đạo Củ Chi hôm nay không phải là sự kỳ lạ của những đường hầm hay những cách thức chiến đấu trong quá khứ. Điều đáng nhớ hơn là những mất mát mà chiến tranh đã để lại. Một thế hệ đã phải lớn lên dưới lòng đất, một thế hệ khác đã hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ, và cả một vùng đất đã chịu những vết thương rất sâu.

Để rồi hôm nay, khi bước đi trên mặt đất Củ Chi trong một ngày bình yên, người ta mới càng hiểu giá trị của ánh sáng, của một mái nhà, của tiếng trẻ em đến trường và của những ngày không còn phải chạy xuống hầm khi nghe tiếng máy bay.

Ngày ấy, họ đào đường hầm để tìm cách sống sót qua chiến tranh. Ngày nay, những đường hầm ấy trở thành nơi để thế hệ sau nhìn lại chiến tranh và hiểu hơn giá trị của hòa bình.