Đường hầm hiện ra sau cơn mưa

Ghi lại từ lời kể của bà tôi – một người dân Bình Sơn, Quảng Ngãi từng sống qua những năm tháng chiến tranh.

Tôi biết về đường hầm ấy không phải từ một trang sách lịch sử, mà từ một ngày mưa của tuổi thơ. Sau một trận mưa lớn, đất ở khu vườn trước nhà bị sụt xuống, để lộ ra một cái lỗ rất to. Đất quanh miệng hố còn ướt, phía dưới tối om. Tôi tò mò nhìn xuống rồi chạy đi hỏi bà. Bà nhìn qua cái hố, nói rất tự nhiên: “Đường hầm đó.” Tôi hỏi: “Đường hầm gì hả bà?”. Bà bảo ngày xưa dưới đó có đường hầm, chạy xuyên qua vườn nhà mình rồi sang cả vườn hàng xóm. Bộ đội đi lên đi xuống hoài.

Chỉ vậy thôi. Hồi ấy tôi còn nhỏ, chẳng hỏi thêm gì. Tôi cũng không hiểu “ngày xưa” mà bà nói là ngày nào. Trong trí nhớ của tôi khi ấy, dưới mảnh vườn quen thuộc chỉ đơn giản là một cái đường hầm rất sâu, rất dài, nằm dưới lớp đất mà mỗi ngày tôi vẫn đi qua. Phải nhiều năm sau, khi lớn lên và bắt đầu học về lịch sử, tôi mới nhận ra có những thứ tưởng như rất bình thường ở quanh mình lại đang cất giữ một phần quá khứ của quê hương.

Bà tôi sinh khoảng năm 1932. Tuổi thơ và phần lớn cuộc đời bà gắn với Bình Sơn, Quảng Ngãi – một vùng đất mà thế hệ chúng tôi hôm nay nhìn thấy bằng những con đường, mái nhà, ruộng vườn và cuộc sống bình yên. Nhưng với thế hệ của bà, mảnh đất ấy từng mang một khuôn mặt khác. Chiến tranh không chỉ hiện diện trong những trận đánh được ghi lại bằng ngày tháng, địa danh và những con số. Nó còn đi qua từng căn nhà, khu vườn, con đường làng và cả lòng đất.

Bà kể rằng ngày ấy, bộ đội thường đi dưới đường hầm trước nhà. Có khi họ đi lên, có khi lại đi xuống. Có người ghé vào xin một điếu thuốc, có người xin cơm. Bà có gì thì cho nấy. Những câu chuyện bà kể không có tên tuổi cụ thể, cũng không có những chi tiết mà một người viết lịch sử có thể dễ dàng ghi thành tư liệu. Bà không nhớ những người lính ấy tên gì, đơn vị nào, đến từ đâu. Sau hơn nửa thế kỷ, những gì còn lại chỉ là những hình ảnh rất nhỏ: một người lính bước ra từ đường hầm, một bữa cơm được đưa vội, một điếu thuốc được cho đi, rồi bóng người khuất dần.

Có một lần bà kể rằng bà từng nhìn thấy bộ đội ta bị địch bắt và áp giải đi ngang qua. Bà không nhớ đó là năm nào. Bà cũng không xác định cụ thể lực lượng đã bắt họ. Bà chỉ nhớ đó là bộ đội của mình và bà đứng nhìn. Ngày còn nhỏ, nghe đến đó tôi cũng không hỏi thêm. Bây giờ nghĩ lại, tôi thấy chính sự không rõ ràng ấy lại khiến câu chuyện trở nên ám ảnh. Bởi ký ức của một người đã sống qua chiến tranh không phải lúc nào cũng giống những trang sách lịch sử.

Lịch sử trong sách có ngày tháng, địa điểm, người chỉ huy, lực lượng tham gia và kết quả của một trận đánh. Còn ký ức của một người dân đôi khi chỉ còn lại một con đường, một cái hầm, một người lính, một bữa cơm hay một lần đứng nhìn đoàn người bị áp giải đi qua. Những điều ấy có thể không đủ để dựng thành một bản tường thuật hoàn chỉnh, nhưng lại là những gì một con người đã thực sự nhìn thấy và ghi nhớ. Tôi không muốn bắt bà phải nhớ chính xác những gì bà đã quên. Điều tôi muốn giữ lại là những gì bà còn nhớ.

Sau này, khi tìm hiểu về quê hương mình, tôi mới biết câu chuyện về những đường hầm dưới lòng đất ở Bình Sơn không chỉ tồn tại trong lời kể của bà. Khoảng năm 2010, trong quá trình thi công tuyến đường từ Bình Trung đi Bình Minh, người ta phát hiện một địa đạo nằm trong lòng đất tại khu vực Hóc Hanh, xóm Nhất Tây, thôn Tân Phước, xã Bình Minh. Theo những tư liệu tôi tìm đọc, địa đạo có nhiều ngách, nhiều lối rẽ và có những đoạn thông vào vườn nhà dân. Các bậc cao niên địa phương cho biết khu vực này từng là vùng giải phóng từ khoảng năm 1964 và hệ thống địa đạo được sử dụng trong kháng chiến chống Mỹ.

Đọc những dòng ấy, tôi bất giác nhớ đến cái hố đất sau cơn mưa năm nào. Tôi không thể khẳng định đường hầm trước nhà mình chính xác là một phần của hệ thống địa đạo được nhắc đến trong những tư liệu ấy. Bà cũng không nói cho tôi biết nó được đào vào năm nào. Tôi nghĩ mình không cần phải cố tìm cho bằng được một con số để lấp đầy khoảng trống ấy. Bởi điều tôi biết chắc là đường hầm ấy từng tồn tại. Nó từng đi qua khu vườn của gia đình tôi, từng nối với khu vườn của một gia đình khác, và trong những năm chiến tranh, đã có những người lính đi qua nó. Chừng ấy thôi cũng đủ khiến một mảnh đất quen thuộc trở nên khác đi trong mắt tôi.

Gò Sỏi cũng không phải với tôi chỉ là một địa danh được đọc trong những trang sách. Đó là một địa danh có thật ở Bình Trung, Bình Sơn – nơi chiến tranh từng để lại những dấu mốc không thể xóa trong lịch sử quê hương. Ngày 16 tháng 3 năm 1975, Tiểu đoàn 81 thuộc Trung đoàn 94, Tỉnh đội Quảng Ngãi, tấn công đồn Gò Sỏi, tiêu diệt lực lượng địa phương quân và dân vệ, bắt sống quân địch. Đó là một trong những trận đánh diễn ra trong những ngày cuối cùng trước khi Quảng Ngãi được giải phóng.

Nhưng tôi không muốn gọi đường hầm của bà là “đường hầm Gò Sỏi”, bởi tôi không biết chắc điều đó. Tôi cũng không muốn lấy một trận đánh cụ thể để giải thích cho tất cả những gì bà từng chứng kiến. Tôi chỉ muốn đặt câu chuyện nhỏ của bà vào đúng nơi nó thuộc về: một vùng quê Quảng Ngãi từng sống qua chiến tranh.

Lịch sử của quê hương không chỉ nằm trong những trận đánh được ghi tên. Nó còn nằm trong những người phụ nữ ngồi trong căn nhà nhỏ, thấy bộ đội đi qua thì lấy cơm cho ăn. Nó nằm trong những người dân biết rằng dưới lòng đất có những người lính đang cần một con đường để đi. Nó nằm trong những khu vườn mà hôm nay có thể chỉ còn cây cối, nhưng ngày trước từng là nơi những con người tìm cách tồn tại giữa chiến tranh. Và nó nằm trong ký ức của những người già mà chúng tôi, những người sinh ra khi đất nước đã hòa bình, đôi khi vô tình nghĩ rằng những câu chuyện ấy đã quá xa.

Tôi đã từng nghĩ cái hố sau cơn mưa năm ấy chỉ là một chuyện lạ trong khu vườn. Tôi đã từng hỏi bà chỉ vì tò mò. Nếu ngày hôm đó đất không sụt xuống, có lẽ tôi cũng chẳng biết dưới chân mình từng có một con đường. Nếu tôi không hỏi bà, có lẽ câu chuyện về những người lính từng đi qua căn nhà này cũng sẽ tiếp tục nằm yên trong ký ức của bà. Và nếu một ngày nào đó bà không còn nữa, tôi không biết mình còn có thể hỏi ai về những điều ấy.

Tôi học Sư phạm Ngữ văn. Tôi học cách đọc một tác phẩm, cách tìm hiểu một nhân vật, cách nhận ra ý nghĩa của một chi tiết nhỏ trong một câu chuyện. Càng học, tôi càng nhận ra rằng đôi khi điều làm một câu chuyện sống lâu không phải là những điều lớn lao nhất, mà chính là một chi tiết tưởng như rất nhỏ. Với tôi, chi tiết ấy là một cái hố sau cơn mưa.

Từ cái hố ấy, tôi nhìn thấy một con đường. Từ con đường ấy, tôi nhìn thấy những người lính. Từ những người lính ấy, tôi nhìn thấy một thế hệ đã sống, chiến đấu và đi qua những năm tháng mà tôi chỉ có thể biết bằng sách vở và lời kể. Còn bà tôi, người phụ nữ đã sống qua những năm tháng ấy, vẫn ở đó. Có thể bà không nhớ chính xác năm nào. Có thể bà không nhớ tên những người lính. Có thể bà cũng không biết những người từng xin bà bát cơm, điếu thuốc ngày ấy sau này đã đi đâu. Nhưng bà nhớ họ từng đi qua.

Tôi từng nghĩ lịch sử là thứ nằm rất xa mình: trong sách, trong những bảo tàng, trên những tấm bia, trong những ngày tháng được in đậm. Nhưng rồi tôi phát hiện lịch sử cũng có thể nằm ngay dưới mảnh vườn trước nhà. Nó có thể bất ngờ hiện lên sau một trận mưa. Nó có thể bước ra từ lời kể của bà trong một buổi chiều rất bình thường. Và nó có thể bắt đầu bằng một câu hỏi của một đứa trẻ: “Bà ơi, cái hố này là gì vậy?”

Có lẽ tôi sẽ không bao giờ biết hết câu chuyện của đường hầm ấy. Tôi cũng không biết những người lính từng đi qua đó có ai còn sống đến ngày đất nước thống nhất hay không. Nhưng từ bây giờ, mỗi khi đi qua mảnh vườn trước nhà, tôi sẽ không còn chỉ nhìn thấy đất, cây và những lối đi quen thuộc nữa. Tôi sẽ nhớ rằng ở đâu đó dưới lớp đất ấy từng có một con đường – một con đường mà những người của thế hệ trước đã đi qua trong những năm tháng không bình yên.

Và trên con đường ấy, có thể đã từng có một người lính mang theo một bức thư chưa kịp gửi, một nỗi nhớ chưa kịp nói, hoặc đơn giản chỉ là mong muốn được trở về nhà.

Tôi không biết.

Tôi chỉ biết rằng bà đã từng cho họ một bữa cơm.

Và hơn nửa thế kỷ sau, câu chuyện ấy đã đến với tôi.

Có lẽ đó cũng là cách ký ức đi qua thời gian: không ồn ào, không cần một tượng đài, chỉ từ một người bà kể cho một đứa cháu nghe về một con đường nằm dưới lòng đất. Để rồi một ngày, đứa cháu ấy hiểu rằng có những con đường đã bị đất lấp đi, nhưng câu chuyện của những người từng đi qua nó thì không nên bị lãng quên.