Dương Mạc Thạch – người chủ trì cuộc họp chi bộ đầu tiên của đội quân cách mạng

Chiều ngày 22 tháng 12 năm 1944, lễ thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân vừa kết thúc giữa khu rừng Trần Hưng Đạo, thuộc huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng. Ba mươi tư cán bộ, chiến sĩ đứng thành hàng dưới lá cờ đỏ sao vàng. Vũ khí của đội khi ấy chỉ gồm hai súng thất cửu, 17 súng trường, 14 súng kíp và một khẩu tiểu liên do Mỹ sản xuất.

Khi đội hình giải tán, một nhóm đảng viên di chuyển sang sườn phía tây núi Slam Cao. Tại đây, Dương Mạc Thạch, bí danh Xích Thắng, chủ trì cuộc hội ý chi bộ đầu tiên của đội quân cách mạng vừa ra đời.

Cuộc họp không diễn ra trong một căn phòng có bàn ghế. Xung quanh họ chỉ có rừng núi và cái lạnh của mùa đông Cao Bằng. Nhưng những nội dung được thảo luận hôm ấy liên quan trực tiếp đến tương lai của một đội quân: giữ kỷ luật như thế nào, xây dựng quan hệ với nhân dân ra sao và làm thế nào để mỗi trận đánh không chỉ có ý nghĩa quân sự mà còn góp phần tuyên truyền, giác ngộ quần chúng.

Người chủ trì cuộc họp mới 29 tuổi.

Dương Mạc Thạch tên khai sinh là Dương Mạc Cam, sinh ngày 5 tháng 8 năm 1915 trong một gia đình người Tày ở bản Thôm Phát, Gia Bằng, nay thuộc xã Minh Tâm, huyện Nguyên Bình. Từ nhỏ, ông được học chữ Nho và tiếng Pháp. Khả năng đọc, viết cùng sự am hiểu phong tục của đồng bào miền núi sau này trở thành những điều kiện quan trọng giúp ông vận động quần chúng.

Tháng 6 năm 1934, khi mới 18 tuổi, Dương Mạc Thạch được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương. Ngày 15 tháng 11 năm 1935, chi bộ Đảng đầu tiên của huyện Nguyên Bình được thành lập và ông được giao làm Bí thư. Ông trở thành người đảng viên cộng sản đầu tiên, đồng thời là Bí thư Chi bộ đầu tiên của huyện.

Những năm tiếp theo, Dương Mạc Thạch đi qua nhiều bản làng của Nguyên Bình và vùng giáp Bắc Kạn. Ông vận động đồng bào Tày, Nùng, Mông, Dao tham gia các hội cứu quốc, thành lập cơ sở Việt Minh và tổ chức những đội tự vệ. Công việc phải được tiến hành bí mật vì ông là một trong những cán bộ bị chính quyền thực dân truy lùng gắt gao.

Tháng 1 năm 1942, Nguyễn Ái Quốc với bí danh Thu Sơn từng đến ở và làm việc tại gia đình Dương Mạc Thạch trong một số ngày. Nhà ông cũng là một trong những địa điểm được cán bộ cách mạng sử dụng trên tuyến hoạt động từ Cao Bằng xuống Bắc Kạn.

Tháng 2 năm 1944, khi đang thực hiện nhiệm vụ Nam tiến, Dương Mạc Thạch gặp một đợt khủng bố lớn tại khu vực núi Phja Bjoóc. Hai lần ông rơi vào những cuộc phục kích do người phản động chỉ điểm nhưng đều thoát được. Sau đó, ông tiếp tục bám địa bàn, xây dựng lực lượng tại các xã phía bắc huyện Ngân Sơn.

Bởi am hiểu địa phương, có uy tín trong đồng bào và giàu kinh nghiệm tổ chức, Dương Mạc Thạch được lựa chọn vào bộ chỉ huy của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân. Võ Nguyên Giáp phụ trách chỉ huy chung, Hoàng Sâm làm Đội trưởng và Xích Thắng – Dương Mạc Thạch – làm Chính trị viên. Hoàng Văn Thái phụ trách tình báo và kế hoạch tác chiến.

Hai chữ “tuyên truyền” trong tên gọi của đội thể hiện yêu cầu rất rõ: hoạt động chính trị khi ấy được coi trọng không kém hoạt động quân sự. Đội quân phải đánh thắng nhưng đồng thời phải giải thích mục đích chiến đấu, vận động nhân dân, bảo vệ dân và mở rộng cơ sở cách mạng.

Đó chính là trọng trách của người chính trị viên.

Trong buổi hội ý bên sườn núi Slam Cao, Dương Mạc Thạch cùng các đảng viên quán triệt chủ trương chuyển từ hoạt động phân tán sang xây dựng lực lượng chủ lực. Chi bộ phải bảo đảm sự đoàn kết, giữ nghiêm kỷ luật và lãnh đạo đội hoàn thành nhiệm vụ ngay từ những trận đầu.

Ba ngày sau khi thành lập, ngày 25 tháng 12, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân đánh đồn Phai Khắt. Ngày hôm sau, đội tiếp tục tiến công đồn Nà Ngần. Cả hai trận đều giành thắng lợi, đáp ứng yêu cầu “trận đầu phải thắng”, đồng thời thu thêm vũ khí để trang bị cho lực lượng.

Sau các trận đánh, cán bộ của đội tổ chức tuyên truyền, giải thích chính sách cho nhân dân và binh lính. Cuối tháng 12 năm 1944, đội còn phát hành tờ báo viết tay mang tên “Tiếng súng reo”. Việc một đội quân chỉ có 34 người vẫn tổ chức làm báo cho thấy nhiệm vụ vận động chính trị được chú trọng ngay từ những ngày đầu.

Lực lượng nhanh chóng phát triển thành một đại đội gồm bốn trung đội. Hoàng Sâm làm Đại đội trưởng, còn Dương Mạc Thạch tiếp tục làm Chính trị viên. Từ khu rừng Trần Hưng Đạo, đội vừa chiến đấu, vừa tuyên truyền và hỗ trợ phong trào cách mạng mở rộng xuống Bắc Kạn.

Trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Dương Mạc Thạch cùng đơn vị tham gia giải phóng thị xã Bắc Kạn, xây dựng chính quyền cách mạng tại Chợ Rã và Bạch Thông. Những cơ sở quần chúng được hình thành từ nhiều năm trước đã trở thành chỗ dựa để lực lượng cách mạng nhanh chóng giành chính quyền khi thời cơ xuất hiện.

Sau năm 1945, ông tiếp tục công tác tại Bắc Kạn, Yên Bái và Hà Giang, từng đảm nhiệm nhiều vị trí lãnh đạo địa phương. Ông qua đời năm 1979, hưởng thọ 64 tuổi.

Trong những bức ảnh về lễ thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân, Dương Mạc Thạch thường đứng lẫn giữa hàng ngũ 34 cán bộ, chiến sĩ. Ông không nổi bật bởi cấp hàm hay quân phục, bởi lúc ấy đội quân còn chưa có những thứ đó.

Dấu ấn của ông nằm ở công việc diễn ra sau buổi lễ: cuộc họp nhỏ bên sườn núi, những nguyên tắc đầu tiên về kỷ luật, đoàn kết và quan hệ với nhân dân. Từ 34 con người với 34 khẩu súng không đồng nhất, một đội quân đã hình thành cả tổ chức chỉ huy quân sự lẫn hệ thống lãnh đạo chính trị.

Câu chuyện Dương Mạc Thạch vì thế nhắc nhớ rằng sự ra đời của Quân đội nhân dân Việt Nam không chỉ bắt đầu bằng tiếng súng ở Phai Khắt và Nà Ngần. Nó còn bắt đầu bằng một cuộc hội ý dưới tán rừng, do người chính trị viên dân tộc Tày 29 tuổi chủ trì, để xác định đội quân ấy chiến đấu vì ai và phải dựa vào ai để trưởng thành.