DƯƠNG MẠC THẠCH, NGƯỜI GIỮ LỬA GIỮA NÚI RỪNG
Ông đã đi qua núi rừng Việt Bắc như một người giữ lửa; và ngọn lửa ấy, một khi đã được trao cho nhân dân, đã không bao giờ tắt.
Trong lịch sử cách mạng Việt Nam, Dương Mạc Thạch được biết đến là Chính trị viên đầu tiên của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân.
Nhưng với Bắc Kạn, ông còn là một người cán bộ đã để lại dấu ấn đặc biệt sâu đậm trong những năm tháng phong trào cách mạng còn đang trong thời kỳ xây dựng cơ sở. Sau Hội nghị Trung ương lần thứ 8, ông được tổ chức phân công hoạt động ở vùng Nguyên Bình và khu vực giáp ranh Bắc Kạn. Là người am hiểu địa bàn và có uy tín với đồng bào dân tộc, Dương Mạc Thạch đã cùng đồng chí Võ Nguyên Giáp Nam tiến xuống Bắc Kạn, vận động đồng bào Tày, Nùng, Mông, Dao tham gia các tổ chức cứu quốc, xây dựng cơ sở Việt Minh và tổ chức tự vệ.
Tháng 2/1944, trong một lần Nam tiến xuống Bắc Kạn, ông gặp sự truy lùng gắt gao của địch ở khu vực Phja Bjoóc và phải ở lại hoạt động tại các xã phía Bắc Ngân Sơn. Tại đây ông từng hai lần thoát chết trong gang tấc. Một lần, ông cùng đồng chí Đồng Văn Bằng bị địch bao vây tại Quan Làng. Trong lúc chạy thoát, Đồng Văn Bằng trúng đạn hy sinh, còn Dương Mạc Thạch may mắn vượt qua vòng vây. Đầu năm 1945, ông trực tiếp chỉ huy một đại đội hoạt động dọc đường 3B, vừa tuyên truyền vũ trang vừa đánh quân Nhật ở Nà Phặc, Hà Hiệu, Đèo Giàng và hỗ trợ du kích phá kho thóc ở Bạch Thông, Na Rì.
Trong Cách mạng Tháng Tám, ông cùng đơn vị tham gia giải phóng thị xã Bắc Kạn. Sau khi chính quyền cách mạng được thành lập, tháng 10/1945 ông giữ chức Chủ tịch Ủy ban nhân dân lâm thời tỉnh Bắc Kạn. Điều đáng nhớ nhất về Dương Mạc Thạch có lẽ không chỉ là những chức vụ ông từng đảm nhiệm mà là tình cảm của đồng bào Bắc Kạn dành cho ông.
Nhà văn Nam Cao, trong thời gian hoạt động tại vùng Phja Bjoóc, từng ghi lại rằng đồng bào nơi đây biết đến “Cụ Hồ”, biết “đồng chí Văn” – Võ Nguyên Giáp – và biết cả “đồng chí Mạc Thạch”. Đó là một chi tiết rất đẹp. Bởi giữa núi rừng nơi nhiều người dân còn chưa biết tiếng Kinh, tên của những người cách mạng đã trở thành những cái tên quen thuộc, được truyền từ bản này sang bản khác.
Dương Mạc Thạch qua đời năm 1979, nhưng dấu ấn của ông vẫn còn trong lịch sử Bắc Kạn, từ những con đường Nam tiến, những trận đánh trên đường 3B đến ngày tỉnh nhà giành được chính quyền. Ông đã đi qua núi rừng Việt Bắc như một người giữ lửa; và ngọn lửa ấy, một khi đã được trao cho nhân dân, đã không bao giờ tắt.
