"Đường Nguyên Khê oai hùng” và trận càn đẫm máu

Sau Cách mạng Tháng Tám, xã Nguyên Khê (Đông Anh, Hà Nội) có tên là Liên Hiệp (huyện Đông Anh, tỉnh Phúc Yên). Ngày 25-10-1947, Đội du kích Đào Nguyên (thuộc Ủy ban Kháng chiến hai xã Đào Nguyên, Liên Hiệp) và Đại đội Trần Quốc Tuấn (của tỉnh Phúc Yên) đã tổ chức một trận phục kích nổi tiếng. Sau 67 năm, cụ Nguyễn Thị Mậu, 92 tuổi, Bí thư Phụ nữ xã Liên Hiệp khi đó, vẫn nhớ như in trận đánh trên "Đường Nguyên Khê oai hùng”...

Đầu tháng 10-1947, đồng chí Nguyễn Thị Điệp (Hằng), Phó chủ tịch Ủy ban Cách mạng lâm thời huyện Đông Anh giao nhiệm vụ đánh địch cho xã Liên Hiệp. Chiều 15-10-1947, trên một chiếc thuyền gỗ nhỏ có mui che đậu tại sông Cà Lồ, đồng chí Nguyễn Văn Loát, Chủ tịch xã, chủ trì cuộc họp Ủy ban Kháng chiến xã Liên Hiệp. Cuộc họp đã quyết nghị: Sử dụng Đội du kích Đào Nguyên làm lực lượng chính để diệt địch tại dốc xóm Tiên.

Với sự giúp đỡ của đồng chí Nguyễn Trần Liên (cán bộ của huyện Đông Anh tăng cường cho xã), Đội du kích Đào Nguyên do ông Đoàn Phái chỉ huy được đồng chí Nguyễn Văn Thuyên (Đại đội Trần Quốc Tuấn) huấn luyện gấp cách gài mìn, bắn súng, đào hầm... Khi ấy, tôi là Bí thư Phụ nữ xã, đảm trách phục vụ cơm nước cho đội du kích luyện tập. Để bảo đảm bí mật, tôi trọ ở nhà cụ Thủ Bỉnh tại thôn Xuân Nộn với danh nghĩa làm hàng cơm bán rong.

Ngày ấy đói lắm, đội du kích chỉ được ăn hai bữa sáng, chiều; tiêu chuẩn mỗi người là nắm cơm nhỏ với khúc cá khô hoặc cua (cáy) kho mặn. Ngày 24-10-1947, đồng chí Nguyễn Văn Duyên, Phó chủ tịch, Bí thư Chi bộ xã Liên Hiệp, dặn tôi: “Bữa tối nay cô Mậu chuẩn bị cho mỗi anh một nắm cơm lớn gấp 2-3 lần mọi khi. Tôi cùng cô đưa cơm đến cho mọi người”. Đêm khuya, hai chúng tôi đóng giả người soi cá, đi dọc bờ sông Cà Lồ ra cầu Phù Lỗ; men theo chân đường Nguyên Khê về dốc xóm Tiên. Đến nơi cũng vừa lúc Đội du kích Đào Nguyên chôn xong 8 khối thuốc nổ TNT (3kg/khối) trên mặt đường Nguyên Khê, chỉ còn gài dây điện từ mìn vào hầm cá nhân là hoàn tất. Đêm đó, 6 người ngủ tại các hầm cá nhân. Hầm của ông Thuyên nằm ở đỉnh dốc Tiên, được ngụy trang như một nấm mồ đã cũ. Các hầm khác ở phía dưới để dễ nhận ám hiệu từ hầm ông Thuyên. Theo kế hoạch, ông Thuyên sẽ là người bám trụ trận địa. Tôi đưa thêm cho ông Thuyên một nắm cơm và một quả bầu khô đựng nước uống.

Khoảng 8 giờ ngày 25-10-1947, chiếc xe Cam-nhông đầu tiên chở lính Pháp của hai binh đoàn Bô-phrê và Com-muy-nan đến cầu Phù Lỗ. Từ nơi ẩn nấp, ông Tô Văn Khoản cầm chiếc vòng hoa đặt lên nấm mồ (hầm ông Thuyên) làm ám hiệu cho các đồng chí dưới hầm biết địch đã đến. Bốn chiếc xe Cam-nhông từ từ leo lên đỉnh dốc Tiên. Không gian quanh xã Liên Hiệp bỗng như bị xé toạc bởi tiếng nổ của những khối mìn chùm được bố trí liên hoàn. Ba xe đi đầu bị hất tung xuống con sông nhỏ chạy dọc theo đường Nguyên Khê, làm chết hơn 50 tên và bị thương nhiều tên khác. Trong lúc lính Pháp còn đang bàng hoàng, khiếp sợ, thì các chiến sĩ du kích Đào Nguyên đã kịp thời ẩn nấp. Bọn địch điên cuồng lục soát. Mìn cày xới đất, làm lộ sợi dây điện dẫn vào hầm nên chúng bắt được ông Thuyên. Bị đánh đập, tra tấn dã man nhưng ông Thuyên không khai nửa lời. Kẻ địch đã chặt đầu ông Thuyên, vứt xác xuống ao.

Chiến công lẫy lừng của du kích Đào Nguyên đã gây được tiếng vang lớn trong kháng chiến chống Pháp, được Cục Dân quân tự vệ tặng danh hiệu “Anh hùng du kích Nguyên Khê”, thành bài hát đầy sức sống "Đường Nguyên Khê du kích oai hùng; địa lôi vang, quân địch kinh hoàng…”.

Trận chiến tại đường Nguyên Khê làm hai người anh ruột của tên Việt gian Ba Doãn thiệt mạng. Để trả thù, Ba Doãn rắp tâm tìm tung tích Đội du kích Đào Nguyên. Nhờ sự giúp sức của đồng bọn, Ba Doãn biết lực lượng cách mạng của các xã Liên Hiệp, Đào Nguyên, Tự Do (Đông Anh) đang hoạt động tại thôn Kim Con, nay là thôn Đường Yên (Xuân Nộn, Đông Anh).

Rạng sáng 29-7-1949, tôi đang ở nhà bà Năm Chuyền thì được tin lính Pháp bao vây thôn Kim Con. Đồng chí Nguyễn Văn Duyên đưa cho tôi ít tài liệu và giục tôi xuống hầm nhưng tôi không đi. Nửa buổi, giặc bắt được 37 cán bộ, bộ đội và du kích của ta. Chúng tìm tôi và đồng chí Duyên. May sao, chúng không khám chiếc bị tay (có đựng tài liệu) của tôi nên tôi thoát được. Quá trưa, bỗng tôi nghe thấy chúng reo hò: “Bắt được cán bộ Duyên rồi, bắt được cán bộ Duyên rồi…”. Lập tức, giặc đưa 38 người ra ao nhà ông Nguyễn Văn Can. Không tra cung, khảo tội; chúng dùng vồ, cuốc, cào giết chết các đồng chí của ta. Trận càn này, các ông Nguyễn Hữu Mục (Bí thư Chi bộ xã Xuân Nộn), ông Hợi, cán bộ Huyện bộ Việt Minh, ông Kinh, Tạc, Đỉnh (du kích Xuân Nộn)… may mắn thoát chết. Giặc Pháp lại nghi ngờ chúng tôi ở thôn Sơn Du (Liên Hiệp). Đêm 8-8-1949, chúng bao vây Sơn Du. Theo sự chỉ điểm của Ba Doãn, giặc bắt 49 người chúng cho là du kích rồi dùng mã tấu chặt đầu, ném xác xuống ao nhà ông Đàm. Chúng còn bắt và mang theo 41 nam giới. Đồng chí Tô Văn Khoản, đảng viên duy nhất của Sơn Du may mắn thoát chết.