Dương Quảng Hàm
Vào một buổi sáng mùa hè năm 1898, tại làng Phú Thị, xã Mễ Sở, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên, tiếng khóc của một cậu bé vang lên trong căn nhà của dòng họ Dương. Cậu bé ấy được đặt tên là Dương Quảng Hàm, tự Hải Lượng, sinh ra trong một gia đình Nho học truyền thống. Cha ông, Dương Trọng Phổ, là một nhà Nho yêu nước, có tư tưởng canh tân, từng tham gia phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục và Đông Du, luôn tin tưởng rằng tri thức và học vấn sẽ là con đường cứu nước. Anh trai ông, Dương Bá Trạc, là một trong những người sáng lập Đông Kinh Nghĩa Thục, còn em trai, Dương Tụ Quán, sau này trở thành nhà giáo, nhà văn, nhà báo yêu nước.
Ngay từ thuở nhỏ, Dương Quảng Hàm đã được thấm nhuần chữ Hán, học tập trong bầu không khí đậm chất Nho học nhưng cũng đầy tinh thần yêu nước và canh tân. Khi lớn hơn, cậu bắt đầu học Tây học, mở ra một con đường kết hợp giữa truyền thống dân tộc và tri thức hiện đại. Sự giao thoa này sẽ hình thành nên một tư duy uyên bác và một tầm nhìn rộng lớn cho những đóng góp sau này của ông cho văn hóa và giáo dục nước nhà.
Năm 1920, Dương Quảng Hàm tốt nghiệp thủ khoa Trường Cao đẳng Sư phạm Hà Nội với luận văn nổi tiếng “Khổng Tử và học thuyết Khổng Mạnh trong nền giáo dục cũ”. Từ đây, ông chính thức bước vào sự nghiệp giáo dục với tâm niệm dạy học không chỉ là truyền đạt kiến thức mà còn là truyền lửa yêu nước, lòng tự hào dân tộc.
Ông được phân công giảng dạy tại Trường Trung học Bảo hộ – tức Trường Bưởi, nơi ông chỉ dạy duy nhất suốt phần đời còn lại. Lúc đầu, ông dạy Pháp văn, Sử, Việt văn, rồi sau đó chuyển sang Việt văn bậc Trung học. Mỗi giờ học với Dương Quảng Hàm là một buổi “thuyết pháp” về văn chương dân tộc. Học trò của ông, nhà giáo Nguyễn Lân, nhớ lại:
"Giờ Việt văn với thầy Hàm là những giờ thiêng liêng. Thầy vốn có vốn Hán học sâu rộng, cộng với lòng yêu nước tha thiết, khiến những bài giảng chẳng khác nào buổi thuyết pháp của một giáo sĩ cho con chiên. Nhờ thầy, chúng tôi biết yêu tiếng Việt giàu đẹp, biết tôn trọng và thưởng thức nền văn học của cha ông để lại."
Không chỉ dừng lại ở vai trò nhà giáo, Dương Quảng Hàm còn là một nhà nghiên cứu văn học uyên bác. Ngay từ sớm, ông đã đăng bài trên các báo Nam Phong, Hữu Thanh, Tri Tân và cả báo tiếng Pháp, thể hiện tầm nhìn rộng và sự sâu sắc trong nghiên cứu. Niềm khao khát của ông không chỉ là dạy học mà còn muốn xây dựng một nền văn học Việt Nam hệ thống, có phương pháp, vừa tôn vinh truyền thống vừa tiếp nhận tinh hoa ngoại quốc.
Ông tự mình biên soạn nhiều sách giáo khoa Việt văn, trong đó nổi bật là Quốc văn trích diễm (1925), Những bài giảng lịch sử An Nam (1927), Lectures littéraires sur l’Indochine (1929, biên soạn cùng Pujarnicle), Văn học Việt Nam (1939), Việt Nam văn học sử yếu (1943)… Trong đó, Việt Nam văn học sử yếu được coi là công trình đỉnh cao, đặt nền móng cho môn lịch sử văn học Việt Nam và khởi xướng chương trình quốc học hiện đại.
Cuốn Việt Nam văn học sử yếu được biên soạn dành cho bậc Trung học, gồm 11 thiên, 48 chương, hệ thống hóa văn học từ văn chương bình dân đến văn chương chữ viết, từ Hán học, Nôm học đến Quốc ngữ. Công trình này khảo cứu hơn 1.000 tác giả và tác phẩm, phân tích ảnh hưởng văn hóa, tư tưởng Trung Quốc và Pháp, đồng thời đặt văn học trong mối liên hệ với tôn giáo và triết học. Dương Quảng Hàm còn đặc biệt nhạy bén khi ghi nhận các trào lưu văn học mới xuất hiện trong thập niên 30, như Tự lực văn đoàn, Thơ mới, chứng tỏ ông nhận thức chính xác quá trình chuyển mình từ văn học trung đại sang hiện đại.
Những năm cuối đời, với sự nghiệp nghiên cứu và dạy học đã vững vàng, Dương Quảng Hàm được bổ nhiệm làm Hiệu trưởng đầu tiên của Trường Chu Văn An – tức Trường Bưởi cũ, tiếp tục thực hiện ước mơ canh tân giáo dục, kết hợp tinh hoa truyền thống và tri thức hiện đại. Tuy nhiên, giữa lúc ông đang dồn hết tâm sức xây dựng trường lớp, cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ vào ngày 19/12/1946, và ông đã hy sinh ngay từ những ngày đầu, để lại niềm tiếc thương sâu sắc cho học trò và đồng nghiệp.
Tinh thần và giá trị lớn lao của Dương Quảng Hàm không chỉ nằm ở những trang sách, mà còn ở cách ông truyền lửa cho học trò, khơi dậy lòng yêu nước qua từng bài giảng, từng cuốn sách. Ông từng viết trong Việt Nam văn học sử yếu:
"Dân tộc ta vốn là dân tộc có sức sinh tồn rất mạnh, trải mấy thế kỷ nội thuộc nước Tàu mà không bị đồng hóa, lại biết dùng văn hóa để tổ chức xã hội có trật tự, dựng nên nền văn học tuy chưa phong phú nhưng có chỗ đặc sắc… chắc rằng sau này dân tộc ta sẽ biết tìm trong văn học Pháp những sở trường để bổ sung chỗ thiếu thốn của mình."
Những lời ấy không chỉ là nhận định học thuật, mà còn là tấm gương cho thế hệ trí thức Việt Nam về tinh thần mở cửa, tiếp thu tri thức bên ngoài nhưng vẫn giữ cốt cách dân tộc, góp phần tạo nên một nền giáo dục hiện đại, một văn học sử khoa học, có hệ thống.
Dương Quảng Hàm là minh chứng sống cho câu chuyện “hoa lửa” – tri thức và nhiệt huyết bừng sáng trong hoàn cảnh đất nước còn nhiều thử thách, chiến tranh và kháng chiến. Ông đã kết tinh tri thức Đông – Tây, truyền lửa yêu nước cho học trò, đặt nền móng cho lịch sử văn học Việt Nam và giáo dục quốc dân, dù cuộc đời ông ngắn ngủi, nhưng giá trị để lại thì trường tồn với thời gian.
Hơn 80 năm sau ngày Việt Nam văn học sử yếu ra đời, tác phẩm vẫn là sách gối đầu giường của nhiều thế hệ học giả, sinh viên, nhà giáo và nhà nghiên cứu. Tên tuổi Dương Quảng Hàm vẫn được nhắc đến như hình tượng học giả yêu nước, nhà giáo mẫu mực, nhà nghiên cứu xuất sắc, một trí thức đã góp phần đưa văn hóa và giáo dục Việt Nam bước sang trang mới, bền vững và hiện đại.
Ông không chỉ là người biên soạn sách, dạy học hay nghiên cứu văn học, mà còn là biểu tượng của trí thức yêu nước: người gieo hạt giống văn hóa, soi đường cho các thế hệ tiếp nối, để đất nước có một nền văn học – giáo dục vững bền, nơi tinh thần dân tộc hội nhập với tri thức nhân loại. Chính nhờ tầm nhìn, sự tận tụy và trái tim nồng nàn yêu nước ấy mà Dương Quảng Hàm xứng đáng được coi là một trong những ngọn đèn soi sáng cho nền văn hóa, giáo dục Việt Nam hiện đại.
