Dương Thị Cẩm Vân

Dương Thị Cẩm Vân sinh năm 1947 trong một gia đình có truyền thống cách mạng. Tuổi thơ của chị gắn với vùng đất Quách Văn Phẩm, huyện Đầm Dơi, tỉnh Cà Mau – nơi người dân sớm một lòng đi theo cách mạng và kiên cường chống lại sự đàn áp của kẻ thù. Được nuôi dưỡng trong truyền thống ấy, cô bé Cẩm Vân sớm hình thành lòng yêu quê hương, ý thức trách nhiệm và khát vọng được góp sức vào cuộc đấu tranh chung của dân tộc.

Năm 1960, khi mới mười ba tuổi, Dương Thị Cẩm Vân tham gia Đội Thiếu niên Tiền phong và được giao nhiệm vụ làm giao liên ở ấp. Công việc tưởng như đơn giản nhưng luôn tiềm ẩn hiểm nguy. Chị phải vượt qua những tuyến đường bị kiểm soát, bí mật chuyển thư từ, tài liệu và tin tức đến các cơ sở cách mạng.

Dẫu tuổi còn nhỏ, Cẩm Vân luôn tỏ ra nhanh nhẹn, cẩn trọng và gan dạ. Những nhiệm vụ được giao, chị đều cố gắng hoàn thành chu đáo. Sự bình tĩnh và tinh thần trách nhiệm của người giao liên nhỏ tuổi dần tạo được niềm tin trong tập thể, mở đầu cho cuộc đời hoạt động cách mạng tuy ngắn ngủi nhưng vô cùng vẻ vang.

Năm mười sáu tuổi, dù chỉ mới học hết lớp Năm và chưa từng được đào tạo qua trường sư phạm, Dương Thị Cẩm Vân vẫn được địa phương giao nhiệm vụ đứng lớp. Trong hoàn cảnh chiến tranh, trường lớp thiếu thốn, trẻ em có nguy cơ thất học, chị đã không ngần ngại nhận lấy trách nhiệm của một người giáo viên.

Bằng sự tận tụy và tinh thần tự học, chị vừa giảng dạy, vừa tự tìm tòi, đúc rút kinh nghiệm. Chỉ sau một năm, Cẩm Vân đã tiến bộ rõ rệt, trở thành một giáo viên được đồng nghiệp và người dân tin yêu. Cũng trong khoảng thời gian này, chị được kết nạp vào Đoàn Thanh niên Lao động Hồ Chí Minh.

Ở Dương Thị Cẩm Vân, hình ảnh người giáo viên trẻ và người chiến sĩ cách mạng hòa quyện tự nhiên. Chị đứng trên bục giảng, gieo những con chữ đầu tiên cho trẻ em quê nhà; đồng thời âm thầm tham gia các hoạt động của địa phương, góp sức bảo vệ xóm làng và cơ sở cách mạng.

Cuối năm 1963, trước tình trạng quân địch liên tục càn quét, bắn phá và sát hại người dân vô tội, địa phương tổ chức một cuộc đấu tranh chính trị trực diện nhằm phản đối sự đàn áp, đòi thực hiện các quyền dân sinh, dân chủ. Dương Thị Cẩm Vân tình nguyện tham gia lực lượng xung kích và được phân công vào bộ phận nòng cốt, đi đầu đoàn biểu tình.

Khi đoàn người đến Tắc Vân, quận Quản Long, quân địch tổ chức bao vây và đàn áp. Cẩm Vân bị bắt, đánh đập và tra tấn. Tuy nhiên, trước tinh thần đấu tranh quyết liệt của đoàn biểu tình cùng sức ép của quần chúng địa phương, đối phương buộc phải trả tự do cho những người bị bắt.

Trở về sau những đòn tra tấn, Dương Thị Cẩm Vân không hề nao núng. Những gì tận mắt chứng kiến càng khiến chị thấu hiểu sâu sắc nỗi đau của đồng bào và bản chất tàn bạo của chiến tranh. Được gia đình động viên, chị nhiều lần bày tỏ nguyện vọng được rời bục giảng để trực tiếp cầm súng chiến đấu.

Sau một thời gian kiên trì đề đạt, ngày 1-12-1964, ước nguyện của chị được chấp thuận. Khi ấy, cô giáo Dương Thị Cẩm Vân vừa tròn mười bảy tuổi, chính thức được bổ sung vào lực lượng du kích xã Quách Văn Phẩm. Chị được trang bị một khẩu súng trường và bắt đầu bước vào quá trình huấn luyện, chiến đấu.

Với tinh thần ham học hỏi, chị miệt mài luyện tập cả ngày lẫn đêm, nhanh chóng sử dụng thành thạo vũ khí. Từ một nữ giao liên rồi một cô giáo trẻ, Dương Thị Cẩm Vân dần trưởng thành thành một nữ du kích có bản lĩnh, có khả năng quan sát và kỹ năng chiến đấu vững vàng.

Cũng trong thời gian này, lực lượng cách mạng triển khai chiến dịch bao vây Chi khu Đầm Dơi. Đây là một cứ điểm quân sự quan trọng, được xây dựng kiên cố với hệ thống công sự, hầm ngầm và các tiền đồn bảo vệ. Từ vị trí này, quân địch thường xuyên tổ chức càn quét, đánh phá vùng căn cứ cách mạng của Đầm Dơi và những địa phương lân cận.

Để cô lập chi khu, lực lượng cách mạng tổ chức nhiều mũi đào chiến hào, từng bước tiến sát vào hệ thống phòng thủ của đối phương. Dương Thị Cẩm Vân được phân công hoạt động tại mũi phía Bắc, trên tuyến từ ngã ba Cây Dương đến tiền đồn số 3.

Trong những ngày đầu, chị đảm nhiệm nhiều công việc khác nhau: vận chuyển lương thực, tiếp nhận hàng tiếp tế từ hậu phương, hỗ trợ dân công và trực tiếp đào chiến hào. Ở những đoạn địa hình trống trải, dễ bị phát hiện và đánh phá, chị thường xung phong đi trước. Dù công việc nặng nhọc và nguy hiểm, chị luôn cố gắng hoàn thành nhanh nhất để bảo đảm tiến độ chung.

Cuộc bao vây kéo dài nhiều tháng, trong đó có đợt cao điểm một trăm ngày đêm vô cùng ác liệt. Khi hệ thống chiến hào của lực lượng cách mạng tiến đến gần chi khu, quân địch liên tục sử dụng pháo binh, máy bay và bộ binh phản kích. Có những ngày, lực lượng du kích phải nhiều lần đánh bật đối phương để giữ từng đoạn hào, từng vị trí chiến đấu.

Giữa bom đạn, Dương Thị Cẩm Vân luôn giữ được sự bình tĩnh và gan dạ. Ban ngày chị cùng đồng đội chiến đấu, giữ chốt; ban đêm lại tiếp tục đào hào, củng cố công sự. Nhiều lúc chiến hào ngập nước, tay chân chị bị sưng tấy, lở loét vì phải ngâm mình lâu trong bùn đất. Những cơn sốt liên tiếp khiến cơ thể kiệt sức, nhưng chị vẫn xin được ở lại trận địa.

Bên cạnh lòng dũng cảm, Dương Thị Cẩm Vân còn thể hiện tư duy sáng tạo trong chiến đấu. Chị cùng đồng đội sử dụng những cuộn rơm lớn làm vật che chắn, giúp lực lượng đào hào có thể tiến gần hơn đến cứ điểm. Chị còn đề xuất tận dụng các vật liệu sẵn có ở địa phương để tạo khói, gây khó khăn cho quân địch bên trong đồn.

Một sáng kiến khác của chị là chế tạo giàn thun để đưa lựu đạn vào các vị trí phòng thủ của đối phương trong đêm. Cách đánh phù hợp với điều kiện thiếu thốn vũ khí, đồng thời phát huy được yếu tố bất ngờ. Sáng kiến này về sau được phổ biến tại nhiều đơn vị trong huyện.

Tháng 3-1966 là giai đoạn đặc biệt ác liệt của cuộc bao vây. Trong nhiều lần quân địch từ tiền đồn phản kích, Dương Thị Cẩm Vân cùng đồng đội kiên quyết giữ vững trận địa. Chị nhiều lần bí mật rời chiến hào, lợi dụng địa hình áp sát bên sườn đội hình đối phương, nổ súng hỗ trợ đồng đội và buộc quân địch phải rút lui.

Trong một trận đánh, khi phát hiện máy bay trực thăng của đối phương đến yểm trợ cho lực lượng dưới mặt đất, chị đã cùng đơn vị tổ chức bắn trả và lập công bắn rơi một chiếc. Thành tích ấy thể hiện sự bình tĩnh, khả năng quan sát và kỹ năng sử dụng vũ khí của người nữ du kích trẻ tuổi.

Đêm 28-3-1966, ngay tại trận địa, Dương Thị Cẩm Vân vinh dự được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam. Khoảnh khắc thiêng liêng ấy diễn ra giữa chiến hào còn nồng mùi khói súng, khi cuộc chiến đấu vẫn đang diễn ra quyết liệt. Cũng trong đêm đó, chị được giao giữ chức Trung đội trưởng, phụ trách một mũi chiến hào.

Trên cương vị mới, Dương Thị Cẩm Vân tiếp tục thể hiện bản lĩnh của một người chỉ huy trẻ tuổi. Chị luôn có mặt ở những vị trí nguy hiểm, động viên đồng đội giữ vững tinh thần và trực tiếp tổ chức nhiều trận chiến đấu. Dưới sự chỉ huy của chị, trung đội du kích xã Quách Văn Phẩm phối hợp với lực lượng chủ lực tiến công tiền đồn số 3, giành thắng lợi và thu được nhiều vũ khí.

Qua đợt cao điểm bao vây Chi khu Đầm Dơi, Dương Thị Cẩm Vân trở thành một trong những nữ du kích tiêu biểu nhất của địa phương. Chị không chỉ nổi bật về số lượng chiến hào trực tiếp tham gia đào đắp mà còn là một xạ thủ bắn tỉa gan dạ, mưu trí, có nhiều sáng kiến phù hợp với điều kiện chiến đấu thực tế.

Năm 1966, tại Đại hội chiến sĩ thi đua Quân khu 9, Dương Thị Cẩm Vân được tuyên dương và trao danh hiệu “Nữ kiện tướng chiến hào”. Danh hiệu ấy là sự ghi nhận xứng đáng đối với ý chí bền bỉ, lòng dũng cảm và những đóng góp nổi bật của người nữ du kích mới mười chín tuổi.

Sau chiến dịch, Dương Thị Cẩm Vân tiếp tục chỉ huy đơn vị tham gia nhiều trận đánh trên địa bàn Đầm Dơi. Chị luôn có mặt ở tuyến đầu, vừa trực tiếp chiến đấu, vừa tổ chức và động viên đồng đội. Từ một thiếu niên giao liên, chị đã trưởng thành thành người đảng viên, người chỉ huy được đồng đội tin tưởng.

Ngày 1-1-1968, để chuẩn bị cho cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân, lực lượng du kích xã Quách Văn Phẩm do Dương Thị Cẩm Vân chỉ huy phối hợp tiến công đồn Cái Keo. Sau hai giờ chiến đấu quyết liệt, lực lượng cách mạng làm chủ cứ điểm, thu nhiều vũ khí và phương tiện quân sự.

Sau trận đánh, Dương Thị Cẩm Vân được điều động về Đoàn 195 thuộc Quân khu 9, tham gia phục vụ cuộc Tổng tiến công tại khu vực Lộ Vòng Cung, tỉnh Cần Thơ. Ở đơn vị mới, chị được giao nhiệm vụ cán bộ đại đội. Dù chiến trường xa quê hương, người nữ chiến sĩ trẻ vẫn giữ nguyên tinh thần trách nhiệm và sự quả cảm đã được rèn luyện từ những năm tháng ở chiến hào Đầm Dơi.

Ngày 6-5-1968, sau một lần làm nhiệm vụ trở về, đơn vị bị máy bay đối phương ném bom tại ấp Nhân Ái, xã Vĩnh Viễn, huyện Châu Thành, tỉnh Cần Thơ. Khi xuống nơi trú ẩn, thấy một căn hầm kiên cố hơn, Dương Thị Cẩm Vân đã nhường lại cho đồng đội rồi sang một căn hầm khác. Trong đợt ném bom dữ dội, một quả bom rơi trúng nơi chị trú ẩn. Chị anh dũng hy sinh khi tuổi đời mới hai mươi mốt.

Cuộc đời của Dương Thị Cẩm Vân dừng lại giữa tuổi thanh xuân, nhưng những gì chị để lại thật lớn lao. Trong quá trình hoạt động, chị tham gia khoảng 130 trận đánh. Cùng với đơn vị, chị góp phần gây tổn thất cho nhiều lực lượng đối phương và thu hàng trăm vũ khí. Riêng chị trực tiếp lập nhiều chiến công, bắt sống tám binh lính đối phương và bắn rơi một máy bay.

Ngày 28-4-2000, Nhà nước truy tặng Liệt sĩ Dương Thị Cẩm Vân danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Tên tuổi chị được đặt cho những con đường, trường học và công trình công cộng, trở thành niềm tự hào của các thế hệ người dân Cà Mau.

Sau ngày đất nước thống nhất, tượng đài Anh hùng Dương Thị Cẩm Vân được xây dựng trên vùng đất từng là Chi khu Đầm Dơi. Ngày nay, tượng đài đứng trang nghiêm bên ngã tư sông, gần con đường mang tên chị. Hình ảnh người nữ chiến sĩ trẻ giữa không gian sông nước quê hương như nhắc nhở các thế hệ hôm nay về một thời Đầm Dơi kiên cường trong bom đạn.