Quang Trung – Nguyễn Huệ và chiến thắng thần tốc Ngọc Hồi – Đống Đa xuân Kỷ Dậu 1789

Cuối thế kỷ XVIII, xã hội Đại Việt chìm trong khủng hoảng sâu sắc. Triều đình Lê – Trịnh suy yếu trầm trọng, vua Lê Chiêu Thống bạc nhược, chúa Trịnh lộng quyền, thiên tai mất mùa liên miên khiến đời sống nhân dân vô cùng cực khổ. Giữa lúc ấy, phong trào nông dân Tây Sơn do ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ dấy lên từ đất Bình Định đã nhanh chóng lớn mạnh, lần lượt đánh đổ các thế lực phong kiến cát cứ, thống nhất phần lớn giang sơn. Trong ba anh em, Nguyễn Huệ là người có tài quân sự kiệt xuất nhất, được sử sách mô tả là bậc anh hùng đánh trăm trận trăm thắng, mắt sáng như chớp, tiếng nói như chuông, khôn ngoan trí tuệ hơn người, khiến quân địch nghe danh đã khiếp sợ.

Bị dồn vào thế cùng đường, vua Lê Chiêu Thống đã phạm một sai lầm để đời: cầu viện nhà Thanh đưa quân sang "giúp" khôi phục ngai vàng. Cuối năm 1788, Tôn Sĩ Nghị đem khoảng hai mươi chín vạn quân Thanh tràn qua biên giới, nhanh chóng chiếm đóng Thăng Long. Quân Tây Sơn trấn giữ tại đây, dưới sự chỉ huy của tướng Ngô Văn Sở, theo kế của mưu sĩ Ngô Thì Nhậm đã chủ động rút lui về phòng tuyến Tam Điệp – Biện Sơn để bảo toàn lực lượng, đồng thời cấp báo tin cho Nguyễn Huệ ở Phú Xuân.

Nhận được tin cấp báo, Nguyễn Huệ hành động với tốc độ phi thường. Chỉ trong vài ngày, ông cho lập đàn tế trời đất, chính thức lên ngôi Hoàng đế, lấy niên hiệu Quang Trung, nhằm quy tụ lòng người và khẳng định tính chính danh trong cuộc chiến bảo vệ đất nước. Ngay hôm sau lễ đăng quang, vua Quang Trung lập tức thân chinh dẫn đại quân tiến ra Bắc. Trên đường hành quân, ông dừng chân tại Nghệ An hơn mười ngày để tuyển mộ thêm binh lính, biên chế những người lính mới vào ngay các đạo quân chủ lực, không phân biệt cũ mới, nhờ đó nhanh chóng tạo nên tinh thần đoàn kết và khí thế chiến đấu cao độ trong toàn quân. Đến giữa tháng Giêng năm Kỷ Dậu, đại quân đã tới Tam Điệp, hợp cùng lực lượng của Ngô Văn Sở, sẵn sàng cho trận quyết chiến.

Về phía quân Thanh, Tôn Sĩ Nghị vô cùng chủ quan, cho rằng quân Tây Sơn sẽ không dám tấn công vào đúng dịp Tết Nguyên đán nên bố trí phòng thủ lỏng lẻo, quân sĩ mải ăn Tết không đề phòng. Nắm chắc điểm yếu chí mạng ấy, vua Quang Trung quyết định mở cuộc tổng tấn công đúng vào đêm giao thừa. Từ đêm ba mươi Tết đến mồng năm tháng Giêng năm Kỷ Dậu, quân Tây Sơn liên tiếp tung ra một chuỗi trận đánh dồn dập chưa từng có trong lịch sử quân sự nước nhà. Đêm mồng bốn rạng mồng năm, đại quân vây kín đồn Hà Hồi, dùng chiến thuật phô trương thanh thế, hò reo vang dội khiến quân giữ đồn khiếp sợ phải đầu hàng mà không cần giao chiến. Ngay sau đó, mờ sáng mồng năm Tết, đại quân Tây Sơn mở cuộc công kích quyết định vào đồn Ngọc Hồi – cứ điểm phòng thủ kiên cố bậc nhất của quân Thanh, dùng những tấm mộc lớn quấn rơm ướt che chắn đạn để áp sát công phá, khiến quân địch tan vỡ hoàn toàn. Cùng lúc đó, một mũi quân khác do Đô đốc Long chỉ huy đánh thẳng vào đồn Đống Đa – nơi đặt tổng hành dinh của Tôn Sĩ Nghị. Bị tấn công bất ngờ và dồn dập, Tôn Sĩ Nghị hoảng loạn đến mức không kịp mặc giáp, phải một mình một ngựa tháo chạy qua sông, bỏ lại toàn bộ ấn tín và đại quân tan tác.

Chỉ trong sáu ngày, quân Tây Sơn dưới sự chỉ huy tài tình của vua Quang Trung đã quét sạch gần ba mươi vạn quân Thanh ra khỏi bờ cõi, giải phóng hoàn toàn kinh thành Thăng Long. Đây được đánh giá là chiến công oanh liệt nhất trong sự nghiệp bách chiến bách thắng của Nguyễn Huệ, thể hiện tài thao lược quân sự thiên tài với lối đánh chủ động, thần tốc, táo bạo và luôn nắm chắc yếu tố bất ngờ để áp đảo hoàn toàn đối phương dù quân số ít hơn nhiều lần. Ngay cả sử quan triều Nguyễn sau này, dù không cùng phe với Tây Sơn, cũng phải thừa nhận đây là một cuộc hành quân thần tốc, hạ liên tiếp gần mười đồn lũy kiên cố chỉ trong vài ngày ngắn ngủi. Sau thất bại nặng nề, nhà Thanh buộc phải chấp nhận giảng hòa, chính thức phong Nguyễn Huệ làm An Nam quốc vương, mở ra quan hệ bang giao hòa hiếu giữa hai nước.

Chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa mùa xuân Kỷ Dậu 1789 không chỉ chặn đứng âm mưu xâm lược của nhà Thanh dưới thời thịnh trị Càn Long, bảo vệ vững chắc nền độc lập dân tộc, mà còn để lại một bài học lịch sử sâu sắc về tinh thần chủ động, đoàn kết toàn dân và nghệ thuật quân sự sáng tạo, táo bạo của cha ông ta. Hình ảnh người anh hùng áo vải đất Tây Sơn cưỡi voi, tiến quân thần tốc giữa mùa xuân, đã trở thành biểu tượng bất tử trong lòng dân tộc Việt Nam, được tưởng nhớ hằng năm qua lễ hội gò Đống Đa vào ngày mồng năm Tết.