ề báo chí cách mạng Việt Nam trước năm 1945

Trước khi cách mạng Việt Nam được soi sáng bằng chủ nghĩa Mác Lênin, ở nước ta chưa có một lực lượng nào, một phong trào nào, một tổ chức nào chủ trương xuất bản báo chí làm cơ quan ngôn luận, làm vũ khí chiến đấu của mình. Chỉ đến khi lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc - người đã kiến tạo thành công tổ chức tiền thân của Đảng Cộng sản Việt Nam - Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, qua đó truyền bá luồng tư tưởng mới vào Việt Nam thì mới xuất hiện báo chí cách mạng Việt Nam.

Như vậy, xét về thời gian, báo chí cách mạng Việt Nam phải sinh ra từ một tổ chức cách mạng Việt Nam. Tổ chức cách mạng Việt Nam đầu tiên ra đời đi theo đường lối Mác - Lênin là Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Tờ báo cách mạng đầu tiên, khởi nguồn của báo chí cách mạng Việt Nam chính là tờ Thanh Niên - cơ quan ngôn luận của Tổng bộ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, xuất bản số 1 ngày 21-6-1925.

Báo Thanh Niên, số ra ngày 3-10-1926.

Xét về mặt không gian, tổ chức cách mạng Việt Nam đấu tranh chống kẻ thù trên lãnh thổ Việt Nam nhưng do điều kiện lịch sử cụ thể, có lúc những tổ chức cách mạng đó lại hoạt động ở nước ngoài, và có liên hệ chặt chẽ với phong trào trong nước. Báo chí cách mạng Việt Nam chủ yếu được biên tập, xuất bản ở trong nước, phát hành ở trong nước và ra nước ngoài, nhưng cũng có những trường hợp báo chí cách mạng lại được các tổ chức hay trung tâm chỉ đạo đặt ở nước ngoài làm nhiệm vụ biên tập, xuất bản và phát hành từ nước ngoài về trong nước

(Tờ Thanh Niên của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên xuất bản ở Trung Quốc; Đồng Thanh rồi Thân Ái của chi hội Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên xuất bản ở Thái Lan....)

Báo "Thân Ái" của Chi hội Hội Việt Nam Thanh niên Cách mạng ở Xiêm (Thái Lan)

xuất bản trong những năm 1927-1928.

Trước khi có báo chí cách mạng xuất hiện đã có một số báo chí tiến bộ do những thanh niên, trí thức cấp tiến xuất bản, biểu thị thái độ phản đối thực dân Pháp như: La Cloche felée (Chuông rạn), tục bản với tên mới là L'Annam (Nước Nam) của Nguyễn An Ninh và Phan Văn Trường, Jeunne Annam (Nước Nam trẻ) của Lâm Hiệp Châu, Le Nhaque (Người Nông dân) của Nguyễn Khánh Toàn, xuất bản ở Sài Gòn, Tiếng Dân của chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng xuất bản ở Huế... nhưng các tờ báo đó chưa có xu hướng chính trị rõ ràng, không có quan hệ gì với nhau, lẻ tẻ, rời rạc, chưa tập hợp thành một dòng chảy độc lập và liên tục.

Báo chí cách mạng gồm: Báo chí của Đảng, trong đó có báo chí của các tổ chức tiền thân của Đảng, của các cấp bộ Đảng ở Trung ương, địa phương và báo chí của các tổ chức chính trị, quần chúng, đoàn thể do Đảng lãnh đạo.

Báo chí cách mạng trước năm 1945 chủ yếu được xuất bản bí mật, trừ thời kỳ vận động dân chủ từ tháng 6-1936 đến tháng 9-1939. Trong cuộc đấu tranh lâu dài, trong hoàn cảnh bất hợp pháp bị địch khủng bố, ta không có nơi an toàn thật sự để lưu giữ các tờ báo, hay nói đúng hơn, chúng ta chưa có ý thức đầy đủ về lưu giữ các loại báo chí nên bị mất mát, phân tán khá nhiều.

Do tình hình như vậy nên hiện nay ở trong nước, báo chí cách mạng được lưu giữ ở rất nhiều nơi, có tờ đủ số, có tờ thiếu nhiều, có tờ thiếu ít. Ở trong nước, báo chí cách mạng được lưu giữ tại một số cơ quan như: Thư viện Quốc gia Hà Nội, Thư viện Khoa học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, Thư viện Khoa học xã hội Trung ương ở Hà Nội, Viện Sử học, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II (Thành phố Hồ Chí Minh), Cục Lưu trữ Trung ương Đảng.... Tuy nhiên, ở Hà Nội, mảng báo chí này hiện được lưu giữ phong phú và đầy đủ nhất là tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia và Cục Lưu trữ Trung ương Đảng.

Ở nước ngoài, báo chí cách mạng với tư cách là những tư liệu quý về chính trị, lịch sử cũng được giữ gìn cẩn thận nhưng phân tán ở nhiều kho lưu trữ: Cục Lưu trữ Nhà nước Liên bang Nga, Kho Lưu trữ Quốc gia Pháp, Kho Lưu trữ của Bộ thuộc địa Pháp ở Paris, ở Aix en Provence, Thư viện Quốc gia Pháp.... Có những tờ báo là bản gốc, có tờ là ảnh do Mật thám Pháp chụp lại hoặc được dịch từ tiếng Việt ra tiếng Pháp. Báo chí cách mạng trước năm 1945 đã có những đóng góp to lớn trong sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc ở Việt Nam. Từ những năm đầu tạo dựng phong trào cách mạng vô sản, tổ chức những cuộc đấu tranh đầy hy sinh gian khổ trong suốt hàng chục năm để tiến tới cuộc Tổng khởi nghĩa giành chính quyền tháng Tám năm 1945, báo chí cách mạng luôn luôn là một vũ khí sắc bén, đấu tranh có hiệu quả vào việc tuyên truyền, tổ chức, cổ động các chiến sĩ cách mạng và quần chúng chiến đấu.

Hiện nay, Bảo tàng Lịch sử quốc gia đang lưu giữ được 91 đầu báo, tạp chí cách mạng Việt Nam xuất bản từ 1928 đến 1945, trong đó có nhiều tờ báo quý hiếm, độc đáo của Trung ương Đảng, các cấp bộ Đảng từ Bắc, Trung, Nam kỳ đến Khu ủy, Liên tỉnh ủy, tỉnh, huyện, chi bộ..., rồi các báo, tạp chí của các tổ chức quần chúng, đoàn thể như: mặt trận, công đoàn, đoàn thanh niên... do Đảng lãnh đạo

Đây là vừa là nguồn sử liệu vô cùng quý giá, là đối tượng của nhiều công trình nghiên cứu về khoa học xã hội và nhân văn ở trong và ngoài nước, là những di sản văn hóa vật thể của lịch sử dân tộc. Đây là một lợi thế riêng có, vượt trội của Bảo tàng Lịch sử quốc gia so với các cơ quan, trung tâm lưu trữ ở Việt Nam. Mỗi trang báo, số báo, sưu tập báo luôn được Bảo tàng lưu giữ, bảo quản cẩn trọng và phát huy giá trị, phục vụ công chúng tham quan.

Báo Lao Động, cơ quan của Tổng Công hội Đỏ Bắc kỳ do đồng chí Nguyễn Đức Cảnh phụ trách, số 4, ra ngày 1-11-1929.

Với những giá trị quan trọng của Sưu tập báo chí cách mạng Việt Nam, trong những năm tới, Bảo tàng Lịch sử quốc gia sẽ tiếp tục triển khai sưu tầm bổ sung một số báo chí từ các tổ chức, cơ quan lưu trữ, bảo tàng khác, từ các cá nhân, gia đình nhà nghiên cứu còn lưu giữ được; Tiếp tục hoàn thiện công tác kiểm kê, bảo quản, tu sửa, phục chế những tờ báo bị xuống cấp; Tiếp tục bổ sung các bản ghi chép hiện vật còn thiếu, bổ sung thông tin cho nội dung lịch sử của báo như: thông tin về các nhân vật là người phụ trách báo, công tác biên tập báo, xuất bản, phát hành, về cách thức và địa điểm in báo....; Đảm bảo các điều kiện tuyệt đối, nghiêm ngặt trong công tác lưu giữ, bảo quản tại Kho Văn bản như: nhiệt độ, độ ẩm, phòng chống cháy, nổ... cũng như trong công tác phục vụ sưu tập này với những người có nhu cầu khai thác, nghiên cứu.

Báo Đỏ, cơ quan của tỉnh ủy Hà Nam, số 5, ra ngày 10-8-1931

Báo Rassemblement, số 1 (số đặc biệt), ra ngày 16-3-1937.
Báo do Xứ ủy Bắc kỳ chủ trương xuất bản.

Về công tác trưng bày - tuyên truyền, nghiên cứu, xuất bản:

- Với chất liệu bằng giấy, báo chí là loại hiện vật dễ bị ẩm mốc, hư hỏng, biến đổi màu sắc do thời tiết, môi trường không đảm bảo. Chính vì vậy, với những phần trưng bày thường xuyên, cố định, chỉ nên đưa ra trưng bày bản scanner từ báo gốc.

- Vào những dịp kỷ niệm lớn về báo chí Việt Nam nói chung hay báo chí cách mạng Việt Nam nói riêng, nên xây dựng các trưng bày chuyên đề, trong đó kết hợp ảnh tư liệu về công tác biên tập, in ấn, xuất bản và dụng cụ in ấn cũng như sưu tập báo gốc đưa ra trưng bày, giới thiệu đến công chúng tham quan.

Báo Le Travail, tuần báo xuất bản bằng tiếng Pháp tại Hà Nội,
năm 1936-1937.

Báo En Avan, số 11, ra 29-10-1937 – báo do đồng chí Đặng Xuân Khu (Trường Chinh) trực tiếp chỉ đạo.

Một trong những số báo Dân Chúng đang lưu giữ tại BTLSQG

- Cần xây dựng kế hoạch tư liệu hóa, số hóa toàn bộ sưu tập báo chí này nhằm phục vụ các đối tượng nghiên cứu. Hạn chế việc tiếp cận trực tiếp báo chí gốc (trừ những trường hợp đặc biệt) để duy trì tuổi thọ cho hiện vật.

- Mời các nhà nghiên cứu chuyên sâu, những nhân chứng như: nhà báo, cán bộ biên tập, phát hành, công nhân in.... đến giao lưu, trao đổi, nói chuyện về công tác làm báo, cách in báo chí cách mạng trước năm 1945.... để bổ sung thêm nguồn thông tin cho sưu tập.

Báo Cứu Quốc, cơ quan Trung ương của Tổng bộ Việt Minh,
số Xuân, ra ngày 10-2-1942

Báo Cờ Giải Phóng, cơ quan tuyên truyền cổ động của Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương, số 2, ra ngày 26-8-1943.

Họa bản báo Việt Nam Độc Lập, cơ quan của liên tỉnh bộ Cao-Bắc-Lạng, năm 1945.

- Tiếp tục lựa chọn, tập hợp để xuất bản những sưu tập báo lớn, có giá trị đang được lưu giữ tại Bảo tàng hoặc kết hợp với các cơ quan khác cùng thực hiện.

- Tiếp tục triển khai nghiên cứu, xây dựng sưu tập báo chí cách mạng Việt Nam thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp (1945-1954), kháng chiến chống Mỹ cứu nước (1954-1975).... để từng bước hình thành Bộ sưu tập Báo chí Cách mạng Việt Nam hoặc lớn hơn nữa là Bộ sưu tập Báo chí hiện lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia.