EM BÉ VÙNG BOM LỬA VĨNH LINH – TRANG SÁCH BÊN ÁNH ĐÈN DẦU DƯỚI ĐỊA ĐẠO

Thời kỳ lịch sử

1965–1972 – Kháng chiến chống Mỹ, Vĩnh Linh, Quảng Trị.
PHẦN I – VĨNH LINH, VÙNG ĐẤT DƯỚI MƯA BOM

Vĩnh Linh nằm ở phía Bắc sông Bến Hải.

Trong những năm đất nước bị chia cắt, nơi đây trở thành vùng tuyến đầu của miền Bắc.

Phía bên kia sông là Quảng Trị.

Phía trước là chiến trường.

Vì vị trí đặc biệt ấy, Vĩnh Linh phải chịu những trận đánh phá dữ dội.

Máy bay Mỹ liên tục oanh tạc.

Pháo từ biển bắn vào.

Những làng quê vốn yên bình trở thành những khu vực phải sống trong cảnh báo động gần như thường xuyên.

Người dân không thể sống mãi trên mặt đất.

Họ đào hầm.

Đào địa đạo.

Đưa trường học xuống lòng đất.

Đưa trạm y tế xuống lòng đất.

Đưa kho tàng, nơi làm việc và cả những sinh hoạt thường ngày xuống lòng đất.

Địa đạo trở thành một phần của cuộc sống.

Vĩnh Linh đã xây dựng một hệ thống hầm hào, địa đạo quy mô lớn để bảo vệ người và tài sản, trong đó có hệ thống địa đạo Vịnh Mốc ngày nay đã trở thành một di tích lịch sử nổi tiếng. Hệ thống này có ba tầng, phục vụ nơi ở, sinh hoạt, chiến đấu và tổ chức đời sống của người dân trong điều kiện bom đạn. (vietnamtourism.gov.vn)

Nhưng điều đáng nhớ là:

người dân không chỉ tìm cách sống sót.

Họ tìm cách tiếp tục cuộc sống.

Và với trẻ em, điều đó có nghĩa là:

vẫn phải học.

Chú thích ảnh: Trẻ em Vĩnh Linh trong thời kỳ chiến tranh và hệ thống địa đạo, hầm hào được xây dựng để bảo đảm đời sống dưới bom đạn.

Nguồn: Tư liệu Khu di tích quốc gia đặc biệt Địa đạo Vịnh Mốc; Trung tâm Xúc tiến Du lịch Quảng Trị.

PHẦN II – ĐƯA TRƯỜNG HỌC XUỐNG LÒNG ĐẤT

Nếu chiến tranh chỉ là những trận bom, có lẽ người ta sẽ dễ hiểu hơn về việc người dân phải đào hầm.

Nhưng chiến tranh kéo dài.

Một ngày.

Một tháng.

Một năm.

Trẻ em vẫn lớn lên.

Và chúng vẫn phải học.

Vì vậy, ở Vĩnh Linh, trường học cũng được tổ chức trong điều kiện đặc biệt.

Có lớp học trong hầm.

Có lớp học dưới những mái che ngụy trang.

Có nơi trẻ học trong những căn hầm được đào sâu dưới đất.

Tiếng cô giáo giảng bài vang lên giữa lòng đất.

Những đứa trẻ ngồi sát bên nhau.

Phía trên có thể là tiếng máy bay.

Nhưng dưới hầm vẫn có bảng.

Có phấn.

Có sách.

Có vở.

Có những bàn tay nhỏ cầm bút.

Đó là một trong những điều đáng kinh ngạc nhất về cuộc sống ở Vĩnh Linh thời chiến:

bom đạn có thể làm sập một ngôi nhà, nhưng không thể khiến người dân bỏ việc học của con em mình.

Tư liệu về Vĩnh Linh ghi nhận trong chiến tranh, hệ thống hầm hào không chỉ phục vụ trú ẩn mà còn được sử dụng để duy trì các hoạt động xã hội, trong đó có giáo dục và chăm sóc trẻ em. (baoquangtri.vn)

Một đứa trẻ có thể chưa hiểu chiến tranh là gì.

Nhưng nó hiểu rằng:

mình vẫn phải đến lớp.

Vẫn phải học chữ.

Vẫn phải đọc sách.

Vẫn phải làm bài.

Bởi người lớn hiểu một điều mà trẻ con khi ấy chưa thể hiểu:

giữ được việc học cũng chính là giữ lấy ngày mai.

Chú thích ảnh: Các lớp học và hoạt động giáo dục được tổ chức trong hệ thống hầm, địa đạo ở Vĩnh Linh nhằm duy trì việc học trong những năm chiến tranh.

Nguồn: Tư liệu lịch sử Vĩnh Linh; Báo Quảng Trị.

PHẦN III – MỘT TRANG SÁCH DƯỚI ÁNH ĐÈN DẦU

Hãy thử bước xuống lòng một địa đạo vào ban đêm.

Trên mặt đất là bóng tối.

Trong rừng là tiếng côn trùng.

Xa xa có thể là tiếng máy bay.

Nhưng dưới lòng đất, ánh sáng lại chỉ là một đốm nhỏ.

Một chiếc đèn dầu.

Ánh sáng vàng yếu ớt.

Không đủ sáng để soi cả căn hầm.

Chỉ vừa đủ để nhìn thấy một trang sách.

Một đứa trẻ ngồi xuống.

Mở sách.

Đưa mặt lại gần.

Đọc từng dòng.

Có thể hôm đó bài học là những chữ cái.

Có thể là một bài toán.

Có thể là một câu chuyện.

Không ai biết chính xác em bé trong hình ảnh ấy đang đọc cuốn sách nào.

Và không nên tự đặt tên cho em nếu nguồn ảnh không xác nhận.

Nhưng hình ảnh ấy có một ý nghĩa rất rõ.

Một đứa trẻ.

Một trang sách.

Một ngọn đèn dầu.

Và phía trên là chiến tranh.

Đó là một nghịch cảnh tưởng như không thể tồn tại cùng nhau.

Nhưng nó đã tồn tại.

Bởi những người dân Vĩnh Linh hiểu rằng nếu để chiến tranh lấy đi cả việc học, thì bom đạn sẽ không chỉ phá hủy nhà cửa.

Nó sẽ phá hủy tương lai.

Vì thế, họ giữ lại từng giờ học.

Từng cuốn sách.

Từng nét chữ.

Ngay cả khi phải học dưới lòng đất.

Chú thích ảnh: Hình ảnh trẻ em trong không gian sinh hoạt dưới địa đạo Vĩnh Mốc/Vĩnh Linh. Với những bức ảnh không có chú thích nhân vật cụ thể, không xác định danh tính em bé trong ảnh.

Nguồn: Tư liệu Khu di tích quốc gia đặc biệt Địa đạo Vịnh Mốc và tư liệu ảnh lịch sử về Vĩnh Linh.

PHẦN IV – CUỘC SỐNG VẪN TIẾP DIỄN DƯỚI LÒNG ĐẤT

Địa đạo không phải một nơi chỉ để tránh bom.

Nó là một ngôi làng dưới lòng đất.

Ở Vịnh Mốc, hệ thống địa đạo được tổ chức thành nhiều tầng.

Có nơi ở.

Có bếp.

Có giếng.

Có hội trường.

Có nơi sinh hoạt chung.

Có trạm phẫu thuật.

Và đặc biệt—

có cả nơi dành cho trẻ em.

Trong hệ thống địa đạo Vịnh Mốc, người dân đã tổ chức cuộc sống tương đối hoàn chỉnh dưới lòng đất trong những năm chiến tranh. Nơi đây từng có trạm y tế, nhà hộ sinh, hội trường, lớp học và các không gian phục vụ sinh hoạt cộng đồng. (vietnamtourism.gov.vn)

Có những đứa trẻ được sinh ra dưới lòng đất.

Có những đứa trẻ lớn lên dưới lòng đất.

Chúng biết tiếng máy bay trước khi biết nhiều điều về thế giới.

Biết tiếng báo động.

Biết chạy xuống hầm.

Biết tránh bom.

Nhưng chúng cũng biết đọc.

Biết viết.

Biết chơi.

Biết cười.

Đó là điều làm cho những địa đạo này trở thành một chứng tích đặc biệt.

Con người không chỉ trú ẩn trong lòng đất.

Họ sống ở đó.

Họ tổ chức cuộc sống.

Họ nuôi con.

Họ chữa bệnh.

Họ học tập.

Và họ chờ ngày được trở lại cuộc sống trên mặt đất.

Chú thích ảnh: Không gian sinh hoạt và hệ thống địa đạo Vịnh Mốc – nơi người dân từng tổ chức đời sống, giáo dục và chăm sóc sức khỏe trong thời kỳ chiến tranh.

Nguồn: Khu di tích quốc gia đặc biệt Địa đạo Vịnh Mốc; Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam.

PHẦN V – TRẺ EM VẪN LỚN LÊN

Có một điều rất đặc biệt về trẻ em.

Chúng có khả năng biến những nơi khắc nghiệt nhất thành nơi sống của mình.

Với một đứa trẻ Vĩnh Linh thời chiến, địa đạo có thể không chỉ là hầm trú bom.

Đó là ngôi nhà.

Một nơi nó biết từng ngách nhỏ.

Biết nơi mẹ để đồ.

Biết nơi mọi người ngồi ăn.

Biết chỗ nào có ánh sáng.

Biết chỗ nào phải cúi đầu khi đi qua.

Và biết lúc nào phải chạy xuống khi tiếng còi báo động vang lên.

Nhưng trong thế giới ấy, những cuốn sách vẫn có vị trí riêng.

Bởi sách mở ra một thế giới không có bom.

Trong một trang sách, đứa trẻ có thể nhìn thấy những cánh đồng.

Những dòng sông.

Những thành phố.

Những câu chuyện về những nơi nó chưa từng đến.

Một đứa trẻ đang sống dưới lòng đất nhưng tâm trí có thể đi rất xa.

Đó là sức mạnh của việc đọc.

Và cũng là lý do hình ảnh em bé đọc sách bên đèn dầu dưới địa đạo trở nên xúc động.

Không phải vì nó cho thấy chiến tranh khốc liệt đến mức nào.

Mà vì nó cho thấy:

con người đã cố giữ lại điều bình thường đến mức nào.

Một đứa trẻ vẫn muốn đọc sách.

Một người mẹ vẫn muốn con học.

Một người thầy vẫn muốn dạy.

Một cộng đồng vẫn muốn trẻ em được lớn lên như những đứa trẻ bình thường.

Ngay cả khi cuộc sống phía trên lòng đất không bình thường chút nào.

Chú thích ảnh: Trẻ em Vĩnh Linh trong thời kỳ chiến tranh. Những hình ảnh về học tập, đọc sách và sinh hoạt dưới hầm phản ánh nỗ lực duy trì đời sống bình thường giữa bom đạn.

Nguồn: Tư liệu lịch sử Vĩnh Linh; tư liệu ảnh về Địa đạo Vịnh Mốc.

PHẦN VI – ÁNH ĐÈN NHỎ VÀ NIỀM TIN LỚN

Ánh đèn dầu không mạnh.

Nó chỉ đủ soi một góc nhỏ.

Nhưng trong lòng địa đạo, đôi khi một góc sáng nhỏ cũng đủ để một đứa trẻ đọc hết một trang sách.

Rồi thêm một trang.

Rồi thêm một trang nữa.

Ngoài kia, máy bay có thể đang bay.

Bom có thể rơi.

Nhưng dưới này—

em vẫn đọc.

Đó là một hình ảnh rất giản dị.

Không có chiến công.

Không có tiếng súng.

Không có một trận đánh được ghi trong sử sách.

Nhưng nó nói lên một điều quan trọng:

chiến tranh không thể quyết định toàn bộ cuộc sống của con người.

Người dân Vĩnh Linh tìm cách bảo vệ trẻ em.

Bảo vệ trường học.

Bảo vệ việc học.

Bảo vệ những cuốn sách.

Bởi họ hiểu rằng một ngày nào đó bom sẽ ngừng.

Và khi ngày ấy đến, những đứa trẻ cần bước ra khỏi lòng đất với hành trang không chỉ là ký ức về chiến tranh.

Chúng phải có chữ nghĩa.

Có kiến thức.

Có tương lai.

Vì thế, trong lòng đất Vĩnh Linh, một ngọn đèn dầu nhỏ đã trở thành một phần của cuộc chiến giữ tương lai.

Chú thích ảnh: Không gian bên trong địa đạo Vịnh Mốc ngày nay, giúp hình dung điều kiện sinh hoạt dưới lòng đất trong chiến tranh.

Nguồn: Khu di tích quốc gia đặc biệt Địa đạo Vịnh Mốc; Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam.

LỜI KẾT – TRANG SÁCH KHÔNG BỊ BOM ĐẠN XÓA ĐI

Khi nhắc đến Vĩnh Linh, người ta thường nhớ đến bom đạn.

Nhớ những trận oanh kích.

Nhớ địa đạo.

Nhớ những ngôi làng phải sống dưới lòng đất.

Nhưng có một hình ảnh khác cũng cần được nhớ.

Một đứa trẻ.

Nó ngồi dưới lòng đất.

Trước mặt là một cuốn sách.

Bên cạnh là ngọn đèn dầu.

Ánh sáng nhỏ đến mức chỉ soi được một góc trang giấy.

Nhưng nó vẫn đọc.

Có thể em không biết rằng trên mặt đất đang xảy ra điều gì.

Có thể em chỉ biết rằng tối nay mình phải học bài.

Và chính sự bình thường ấy lại khiến hình ảnh trở nên đặc biệt.

Bởi chiến tranh muốn biến cuộc sống thành một chuỗi ngày sống sót.

Còn con người muốn nhiều hơn thế.

Họ muốn con mình được học.

Muốn trẻ em được lớn.

Muốn một ngày nào đó chúng bước ra khỏi địa đạo và nhìn thấy bầu trời không còn máy bay.

Vì thế, họ đào địa đạo.

Đưa trường học xuống lòng đất.

Đưa cuộc sống xuống lòng đất.

Và giữ lại những cuốn sách.

Ngày nay, khi bước xuống địa đạo Vịnh Mốc, người ta có thể cảm nhận rõ sự chật hẹp của lòng đất.

Nhưng điều đáng nhớ nhất không phải là những mét đất đá.

Mà là con người đã sống như thế nào trong đó.

Họ sinh con.

Nuôi con.

Chữa bệnh.

Làm việc.

Học tập.

Và chờ hòa bình.

Một đứa trẻ đọc sách dưới ánh đèn dầu có thể không phải là một “anh hùng” theo nghĩa thông thường.

Nhưng hình ảnh ấy là một minh chứng rất đẹp cho sức sống của người dân Vĩnh Linh.

Bom đạn có thể buộc họ xuống lòng đất.

Nhưng không thể buộc họ từ bỏ tương lai.

Và trong bóng tối của địa đạo năm nào, một trang sách vẫn mở ra.

Ánh đèn dầu vẫn cháy.

Một đứa trẻ vẫn đọc.

Đó chính là ánh sáng mà chiến tranh không thể dập tắt.

Chú thích ảnh: Khu di tích quốc gia đặc biệt Địa đạo Vịnh Mốc, Quảng Trị ngày nay – chứng tích về cuộc sống và sức chịu đựng của người dân Vĩnh Linh trong chiến tranh.

Nguồn: Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam; tư liệu Khu di tích Địa đạo Vịnh Mốc.