Gã trí thức dằn vặt giữa "Trăng sáng" và "Cơm áo"
Một nhà văn luôn bị ám ảnh bởi sự thanh sạch của nghệ thuật nhưng lại tự nguyện dấn thân vào bụi bặm của cuộc chiến, chấp nhận gác lại những bản thảo hào nhoáng để viết về những điều xù xì, gai góc nhất.
Nam Cao là điển hình của kiểu trí thức luôn tự đấu tranh nội tâm. Trước cách mạng, ông sống trong cảnh nghèo túng đến mức phải bán cả những bản thảo tâm huyết để mua gạo. Ông từng viết về cái "ánh trăng lừa dối" của nghệ thuật thuần túy để rồi nhận ra rằng khi dân tộc đang rên xiết, người nghệ sĩ không thể cứ ngồi đó mà mơ mộng.
Khi cách mạng bùng nổ, ông tham gia một cách quyết liệt. Người ta thấy Nam Cao đi bộ hàng trăm cây số, tham gia chiến dịch biên giới, làm báo, viết tin tức chiến sự. Ông từng chia sẻ một nỗi đau rất "người": Ông muốn viết những cuốn tiểu thuyết để đời, nhưng thực tế chiến đấu yêu cầu ông phải viết những mẩu tin ngắn, những tờ truyền đơn dễ hiểu cho nông dân. Ông đã hy sinh cái tôi nghệ sĩ lớn lao của mình để làm một "anh thợ viết" phục vụ kháng chiến. Nam Cao hy sinh trên đường đi công tác ở vùng địch hậu khi tài năng đang ở độ chín nhất. Sự hy sinh của ông không chỉ là mất đi một mạng người, mà là mất đi những tác phẩm kiệt tác chưa kịp thành hình, một sự đánh đổi lặng lẽ nhưng vô cùng đau xót của thế hệ trí thức bấy giờ.
