GẦN NỬA THẾ KỶ ĐI TÌM CON

Chiến tranh đã đi qua hơn nửa thế kỷ, nhưng với nhiều gia đình, chiến tranh chỉ thực sự khép lại khi người thân của họ được tìm thấy, được gọi đúng tên và có một nơi để trở về.

Với Mẹ Việt Nam Anh hùng Lê Thị Sạy, hành trình ấy kéo dài gần trọn một đời người.

Người con trai của mẹ là liệt sĩ Đào Văn Hợp, một chiến sĩ thuộc Trung đoàn 20, Quân khu 9. Trong những năm kháng chiến chống Mỹ, Trung đoàn 20 từng chiến đấu tại vùng Giồng Riềng, Gò Quao và Rạch Giá của Kiên Giang. Đây là những địa bàn chiến sự ác liệt, nơi các đơn vị cách mạng phải liên tục đối phó với những cuộc càn quét, đánh phá của đối phương.

Rồi một ngày, người con trai của mẹ không trở về.

Tin báo tử đến với gia đình.

Nhưng điều đau đớn nhất đối với người mẹ không chỉ là mất con. Đó còn là việc không biết con mình đang nằm ở đâu.

Một người mẹ có thể khóc trước phần mộ của con.

Nhưng nếu không biết mộ con ở đâu, nỗi đau ấy không có chỗ để gửi vào.

Thời gian cứ thế trôi qua.

Mười năm.

Hai mươi năm.

Rồi ba mươi năm.

Gần nửa thế kỷ.

Mẹ Lê Thị Sạy vẫn chờ.

Trong khi đó, tại chiến trường năm xưa, những người lính Trung đoàn 20 đã lần lượt được tìm kiếm, quy tập. Nhiều phần hài cốt được đưa về Nghĩa trang liệt sĩ tỉnh Kiên Giang, nhưng vẫn còn rất nhiều ngôi mộ chưa xác định được tên tuổi.

Trong số đó có những người đã hy sinh tại vùng Giồng Riềng – Gò Quao.

Đất đai thay đổi.

Những chiến hào năm xưa không còn nguyên dấu tích.

Những người từng trực tiếp chứng kiến trận đánh cũng ngày càng ít đi.

Các đơn vị quân đội qua nhiều năm có sự thay đổi, sáp nhập; tài liệu chiến tranh thất lạc hoặc không còn đầy đủ. Vì vậy, việc xác định danh tính từng hài cốt là một công việc vô cùng khó khăn.

Nhưng những người đi tìm vẫn không dừng lại.

Từ ngày 18 đến 20/7/2016, Cục Người có công phối hợp với Sở Lao động - Thương binh và Xã hội tỉnh Kiên Giang cùng Viện Pháp y Quân đội tiến hành lấy mẫu của 117 hài cốt liệt sĩ chưa đủ thông tin.

Những hài cốt này được quy tập từ Nghĩa trang liệt sĩ Sáu Kim, huyện Gò Quao, sau đó đưa về an táng tại Nghĩa trang liệt sĩ tỉnh Kiên Giang.

Song song với việc lấy mẫu hài cốt, cơ quan chức năng cũng tiến hành lấy mẫu sinh phẩm của thân nhân các liệt sĩ.

Một cuộc tìm kiếm mới bắt đầu.

Lần này, không phải bằng cuốc xẻng.

Không phải bằng những chuyến khảo sát giữa rừng sâu.

Mà bằng những mẫu ADN nhỏ bé, với hy vọng tìm được mối liên hệ huyết thống giữa những người đã nằm xuống và những người còn sống.

Những mẫu hài cốt được đánh số.

Những mẫu thân nhân được đối chiếu.

Từng kết quả được chờ đợi.

Rồi ngày 14/8/2020, Viện Pháp y Quân đội - Cục Quân y có kết luận giám định ADN.

Kết quả xác định 27 mẫu hài cốt liệt sĩ có quan hệ huyết thống theo dòng mẹ với 27 mẫu thân nhân liệt sĩ.

Trong số những người được trả lại tên tuổi ấy có liệt sĩ Đào Văn Hợp.

Gần 50 năm sau ngày người con trai ra đi, Mẹ Việt Nam Anh hùng Lê Thị Sạy cuối cùng cũng “tìm được con”.

Ngày 30/8/2020, tại Nghĩa trang liệt sĩ tỉnh Kiên Giang diễn ra lễ công bố và bàn giao kết quả giám định ADN.

Đó là một buổi lễ trang trọng.

Nhưng đối với Mẹ Lê Thị Sạy, có lẽ mọi nghi thức đều trở nên nhỏ bé trước khoảnh khắc được nhìn thấy tên con mình.

Mẹ đã chờ gần nửa thế kỷ.

Và rồi người con trở về.

Không phải bằng dáng người năm xưa.

Không phải bằng tiếng gọi “mẹ”.

Mà bằng một phần hài cốt được quy tập và một kết quả khoa học xác nhận danh tính.

Mẹ chỉ biết ngồi cạnh mộ con mà khóc.

Ở tuổi đã rất cao, mẹ không nói được nhiều.

Nhưng một cái vuốt tay lên phần mộ người con trai có lẽ đã chứa đựng tất cả.

Đó là nỗi đau của gần 50 năm chờ đợi.

Là niềm vui của một người mẹ cuối cùng cũng biết con mình đang nằm ở đâu.

Và cũng là sự nhẹ lòng sau một cuộc tìm kiếm tưởng như kéo dài đến hết cuộc đời.

Câu chuyện của liệt sĩ Đào Văn Hợp không phải là trường hợp duy nhất.

Trong đợt giám định ấy, 27 liệt sĩ của Trung đoàn 20 được xác định danh tính nhờ đối chiếu ADN.

Những cái tên từng bị chiến tranh che khuất cuối cùng được trả lại.

Những gia đình từng chỉ có một nỗi đau mơ hồ nay có thể gọi đúng tên người thân.

Những người con, người em, người cháu có thể biết nơi người thân của mình nằm lại.

Và những ngôi mộ vô danh cũng dần có tên.

Điều đáng nói là cuộc tìm kiếm ấy bắt đầu từ rất nhiều năm trước.

Có những người đã đi tìm bằng ký ức.

Có người tìm bằng hồ sơ.

Có người tìm bằng lời kể của đồng đội.

Có người tìm trên những cánh đồng, những khu rừng, những vùng đất từng là chiến trường.

Đến khi khoa học phát triển, ADN trở thành chiếc chìa khóa cuối cùng giúp nối những người đã khuất với những người đang sống.

Ngày nay, câu chuyện tìm lại tên cho những người đã hy sinh vẫn tiếp tục.

Tại Nghĩa trang liệt sĩ Giồng Riềng, nơi có rất nhiều phần mộ chưa xác định được danh tính, năm 2026 các cơ quan khoa học tiếp tục triển khai lấy mẫu sinh phẩm và ứng dụng công nghệ ADN thế hệ mới. Đây là một trong những địa điểm được lựa chọn để thí điểm công nghệ mới nhằm mở thêm cơ hội trả lại tên cho những liệt sĩ còn thiếu thông tin.

Như vậy, câu chuyện của Mẹ Lê Thị Sạy và liệt sĩ Đào Văn Hợp không chỉ là câu chuyện của một gia đình.

Nó còn là câu chuyện về một hành trình tìm kiếm kéo dài từ chiến trường đến phòng xét nghiệm.

Từ những mảnh ký ức đã cũ đến những mẫu ADN rất nhỏ.

Từ một ngôi mộ chưa có tên đến một cái tên được xác nhận.

Và từ một người mẹ đã chờ con gần nửa thế kỷ đến ngày được ngồi bên phần mộ của con mình.

Chiến tranh đã lấy đi tuổi trẻ của Đào Văn Hợp.

Nhưng chiến tranh không thể xóa tên anh mãi mãi.

Gần 50 năm sau ngày hy sinh, Đào Văn Hợp đã trở về với mẹ, trở về với gia đình và trở về với tên tuổi của chính mình.

Có lẽ đó là một trong những cuộc trở về lặng lẽ nhất.

Nhưng cũng là một trong những cuộc trở về có ý nghĩa nhất.