Gánh rau của bà Hai Lý và kho vũ khí giữa lòng Sài Gòn

Những năm trước Tết Mậu Thân 1968, tại một xóm lao động gần đường ray xe lửa ở Phú Nhuận, người dân thường thấy một phụ nữ gánh rau củ đi lại trên phố.

Một đầu gánh có khi là khoai, cà chua, dưa leo. Đầu bên kia đôi lúc có một bé gái khoảng hai tuổi ngồi ngoan ngoãn giữa những món hàng quen thuộc. Hình ảnh ấy bình thường đến mức chẳng mấy ai chú ý.

Người phụ nữ ấy là Bùi Thị Lý, thường được gọi là bà Hai Lý.

Ít ai biết rằng dưới lớp rau củ trong gánh hàng của bà có những chuyến chứa súng và đạn. Căn nhà nhỏ nơi bà sinh sống cũng không đơn thuần là chỗ ở. Dưới nền nhà là một kho vũ khí bí mật của lực lượng Biệt động Sài Gòn.

Trong Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, các đội biệt động được giao nhiệm vụ đánh vào những cơ quan đầu não nằm sâu trong nội thành như Dinh Độc Lập, Đại sứ quán Mỹ, Đài Phát thanh, Bộ Tư lệnh Hải quân và Bộ Tổng Tham mưu của quân đội Sài Gòn.

Để thực hiện những trận đánh ấy, vấn đề khó khăn đầu tiên là vũ khí.

Các chiến sĩ biệt động không thể mang súng, đạn và thuốc nổ công khai qua những trạm kiểm soát dày đặc. Nếu chuyển vũ khí vào thành phố ngay trước giờ chiến đấu, nguy cơ bị phát hiện rất lớn. Vì vậy, từ nhiều năm trước, lực lượng bảo đảm đã âm thầm xây dựng một hệ thống hầm bí mật nằm gần các mục tiêu.

Đó là một chiến trường không có tiếng súng nhưng vô cùng nguy hiểm.

Mỗi căn hầm phải được đào ngay giữa khu dân cư mà không để hàng xóm nghi ngờ. Đất đào lên phải bí mật chuyển đi. Vật liệu xây dựng phải được đưa vào từng ít một. Khi vũ khí về đến thành phố, nó phải được ngụy trang, chuyển qua các đồn bốt và cất giấu an toàn trong thời gian dài.

Chỉ một lần sơ suất, toàn bộ cơ sở có thể bị bắt và kế hoạch chiến đấu bị phá vỡ.

Bùi Thị Lý sinh năm 1918. Năm 1964, bà tham gia lực lượng bảo đảm của Biệt động Sài Gòn. Bà đang sống tại khu vực Bàn Cờ nhưng được giao tìm mua một căn nhà ở Phú Nhuận để xây dựng kho vũ khí.

Bà chọn một ngôi nhà trên đường Nguyễn Huỳnh Đức, nay thuộc tuyến đường Huỳnh Văn Bánh. Nhà nằm trong xóm lao động, gần đường ray xe lửa, thuận lợi cho việc ngụy trang và bí mật chuyển đất đào hầm ra ngoài.

Để tạo một vỏ bọc hợp pháp, bà Hai Lý giả làm người mua bán rau củ và những mặt hàng bình thường của đời sống hằng ngày. Dáng vẻ của một phụ nữ lao động lam lũ giúp bà đi lại trong khu phố mà không gây chú ý.

Khi lực lượng được cử đến đào hầm, cửa nhà được đóng kín. Công việc phải tiến hành lặng lẽ, hạn chế tối đa tiếng động. Đất mới đào lên không thể để thành đống trong nhà, bởi chỉ cần một người hàng xóm nhìn thấy là có thể nảy sinh nghi ngờ.

Đợi đến nửa đêm, bà Hai Lý mang từng phần đất ra đổ dọc đường ray xe lửa.

Mỗi chuyến chỉ được mang một lượng nhỏ. Công việc lặp lại đêm này qua đêm khác cho đến khi căn hầm hoàn thành. Khi được ngụy trang, phía trên vẫn là một ngôi nhà dân bình thường; phía dưới là nơi chuẩn bị cho một trận đánh lớn.

Đưa vũ khí vào hầm còn nguy hiểm hơn đào hầm.

Bà Hai Lý tiếp tục sử dụng gánh hàng của mình. Một đầu gánh, bà đặt đứa cháu gái mới khoảng hai tuổi. Đầu còn lại là súng đạn, phía trên phủ cà chua, dưa leo và các loại rau củ.

Nếu chỉ nhìn từ bên ngoài, đó là hình ảnh quen thuộc của một người bà đưa cháu nhỏ đi theo lúc buôn bán. Chính sự bình thường ấy trở thành lớp ngụy trang giúp vũ khí vượt qua sự kiểm soát của đối phương.

Từng khẩu súng, từng quả lựu đạn và từng khối thuốc nổ được đưa vào căn nhà theo cách ấy. Không có một đoàn xe lớn, không có những thùng hàng quân sự. Kho vũ khí được hình thành từ nhiều chuyến gánh nhỏ, bền bỉ và thầm lặng.

Theo Báo Quân đội nhân dân, lực lượng bảo đảm Biệt động Sài Gòn đã vận chuyển gần 10 tấn thuốc nổ, súng đạn và phương tiện chiến đấu vào 13 cơ sở nằm gần các mục tiêu đầu não trong nội thành.

Kho do bà Hai Lý tham gia xây dựng và quản lý là một trong ba kho vũ khí phục vụ mũi tiến công Bộ Tổng Tham mưu.

Đêm 30 rạng sáng 31/1/1968, cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân bắt đầu. Cụm biệt động 6–9, gồm 25 cán bộ, chiến sĩ do Đỗ Tấn Phong chỉ huy, tiến công cổng số 5 Bộ Tổng Tham mưu.

Đối phương huy động bộ binh, xe thiết giáp cùng nhiều loại hỏa lực để phản kích. Trong một thế trận rất không cân sức, các chiến sĩ biệt động vẫn bám trụ, chiến đấu quyết liệt và gây cho đối phương nhiều tổn thất.

Những khẩu súng trong tay họ đã trải qua một hành trình đặc biệt: từ căn cứ vùng ven, vượt qua những trạm kiểm soát, nằm dưới lớp cà chua và dưa leo trong gánh hàng của bà Hai Lý, rồi được cất giữ trong căn hầm gần đường ray cho đến giờ nổ súng.

Sau đợt hai của Tổng tiến công Mậu Thân, bà Hai Lý tiếp tục hoạt động. Trong một lần thực hiện nhiệm vụ trinh sát chiến trường tại Chợ Lớn, bà bị bắn trúng vai.

Chi tiết ấy cho thấy bà không chỉ là người trông giữ một căn nhà. Bà tham gia nhiều công việc của lực lượng biệt động: xây dựng cơ sở, ngụy trang, vận chuyển, bảo quản vũ khí và trinh sát địa bàn.

Trong lịch sử chiến tranh, người ta thường nhớ đến thời điểm một trận đánh bắt đầu. Tuy nhiên, với lực lượng biệt động đô thị, trận đánh đã được chuẩn bị từ nhiều năm trước bằng lòng quả cảm của những cơ sở nằm giữa đời sống thường ngày.

Họ có thể là người thợ, tiểu thương, chủ nhà hoặc một phụ nữ gánh rau trong xóm lao động. Ban ngày, họ sống như mọi người dân khác. Ban đêm, họ đào hầm, chuyển đất và tiếp nhận vũ khí.

Không có những cơ sở như bà Hai Lý, các đội biệt động khó có thể bất ngờ xuất hiện với đầy đủ vũ khí ngay giữa trung tâm Sài Gòn.

Tên tuổi của bà không nổi tiếng như những người trực tiếp tiến công mục tiêu. Bà cũng hiếm khi xuất hiện trong các bức ảnh về Mậu Thân. Nhưng phía sau mỗi khẩu súng được khai hỏa là công sức của người đã đưa nó vượt qua vòng kiểm soát và giữ gìn an toàn cho đến giờ chiến đấu.

Gánh rau của bà Hai Lý vì thế mang hai khuôn mặt.

Ở phía trên là cà chua, dưa leo và cuộc sống bình dị của một người phụ nữ lao động. Ở phía dưới là vũ khí cùng quyết tâm của những con người đang chuẩn bị cho ngày tiến công.

Giữa một thành phố bị kiểm soát nghiêm ngặt, chính những điều bình thường nhất đôi khi lại che giấu một sức mạnh phi thường.