GÁNH THẢO QUẢ KHÔNG VỀ NHÀ

(Hồi ký của bà Tẩn Thị Dìn – người Bản Xèo)

Tôi là Tẩn Thị Dìn, người Bản Xèo. Đời tôi gắn với rừng và những gánh thảo quả nặng trĩu trên lưng. Nhưng có những gánh đi rồi, không bao giờ trở lại.

Thời thổ ty Tạ Triều Lân, mỗi mùa thảo quả chín, dân bản chưa kịp mừng thì đã lo. Lo vì phải nộp thuế. Nhà nào nhiều thảo quả thì thu nhiều, nhà nào ít cũng không được giảm. Có năm rừng mất mùa, cả bản chỉ thu được vài gùi, nhưng thổ ty vẫn ép nộp đủ như năm được mùa.

Nhà tôi có ba con nhỏ, chồng ốm liệt giường. Tôi phải vào rừng sâu nhiều ngày, trèo dốc, lội suối hái thảo quả. Có hôm mưa rừng xối xả, tôi trượt chân ngã, gùi thảo quả văng xuống khe đá. Tôi ngồi khóc giữa rừng, không phải vì đau, mà vì không biết lấy gì nộp cho quan.

Khi tôi mang thảo quả đến nhà thổ ty, người của Tạ Triều Lân cân xong, ghi sổ rồi bảo:
“Thiếu một cân.”
Tôi xin khất, họ quát, bắt tôi nộp thêm thóc. Thóc nộp rồi, nhưng không ai trả công cho những ngày tôi gùi hàng đi giao. Người ta gọi đó là “lệ”.

Tối về, tôi nhìn bếp lửa nhỏ, nồi cháo loãng và ba đứa con ngủ co ro. Tôi tự hỏi: “Mồ hôi của mình đi đâu hết?”
Câu hỏi ấy theo tôi suốt những năm tháng làm thuê, nộp thuế, phục dịch.

Sau này, khi nghe người trong bản nói có cách mạng, nói người nghèo không còn phải nộp thuế cho thổ ty, tôi vừa mừng vừa sợ. Nhưng trong lòng tôi đã hiểu:
nếu không có con đường mới, phụ nữ như tôi sẽ không bao giờ thoát khỏi gánh thảo quả không về nhà.

Giờ đây, khi kể lại cho con cháu, tôi chỉ mong chúng nhớ rằng:
tự do không đến từ trên cao, mà được đổi bằng nước mắt và lòng chịu đựng của bao người mẹ vùng cao.