Gặp người bảo vệ kho tiền Nhà nước thời kháng chiến

Ông Phạm Xuân Quảng năm nay đã bước vào tuổi 84, nhưng vẫn rất minh mẫn. Ông đi công nhân quốc phòng năm 1948, đến năm 1951 chuyển sang bộ đội cảnh vệ Quân khu 4, sau đó được Quân khu điều sang bảo vệ kho tiền cho ngân hàng. Năm 2009, ông vinh dự nhận huy hiệu 50 năm tuổi Đảng; thời gian phục vụ trong Ngân hàng hơn 30 năm, ông từng được khen thưởng nhiều huân, huy chương kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ và nhiều bằng khen, giấy khen của ngành.

Ông cho biết, đầu năm 1952, sau Tết Nhâm Thìn, giặc Pháp từ thị xã Đồng Hới dùng ca nô và thuyền có cả máy bay “bà già” yểm hộ đã tấn công chiến khu Bến Tiêm, nơi đặt kho tiền của tỉnh. Trung ương quyết định chuyển kho tiền ra thôn Huyền Nựu, xã Thạch Hóa (Tuyên Hóa). Điểm giao dịch tập kết tiền đầu tiên đặt tại một nhà dân gần chỗ 2 miếu ông Điếm, cạnh đường Đức -Thạch - Đồng.

Sau đó, ta dùng lực lượng tin cậy bốc hàng vào hang Cá ở Hung Bù. Lúc này Chi điếm ngân hàng Tuyên Hóa có ông Hoàng Diệu làm trưởng phòng giao dịch, ông Đào Viết Doãn, quê ở Lệ Thủy được Thường vụ Tỉnh ủy cử về làm Chủ nhiệm chi kho, kiêm Trưởng Chi nhánh Ngân hàng quốc gia tỉnh, ông Lê Đại, quê Hà Tĩnh làm phó chủ nhiệm chi kho, ông Đài cán bộ kinh tế, tài chính của Tỉnh ủy được cử về làm thủ kho. Còn ông và ông Phan Thứ đều là bộ đội được cấp trên điều qua làm bảo vệ kho cùng với ông Cận. Vì khu vực này gần đường sắt, đường bộ, sợ bị lộ, nên sau khoảng một năm thì chuyển lên hang lèn ở Đồng Hung thuộc thôn Thiết Sơn, xã Thạch Hóa, cách chỗ cũ khoảng 5km.

Vào cuối năm 1953, kho tiền được chuyển lên Ngư Hóa. Tiền được bao gói trong giấy dầu chuyển bằng thuyền từ Minh Cầm lên, qua rào Trổ khá vất vả. Có lần thuyền bị chìm thế là hàng tiền bị ướt, mọi người đã phải tìm hết cách để bảo vệ bốc dỡ tiền cho đi phơi sấy để đưa lại vào kho. Ở đây kho chỉ là một ngôi nhà tạm 3 gian, lợp lá, xung quanh che bằng cót tre. Nhà được làm ở trong khu rừng rậm và tuyệt đối bí mật nên không ai biết là kho tiền Nhà nước cất giữ nơi đây.

Năm 1954, sau khi giải phóng Điện Biên, kho được lệnh bí mật chuyển về khu căn cứ kháng chiến ở Trung Thuần (Quảng Trạch). Sau đó lại chuyển vào Diêm Điền (Quảng Ninh cũ).

Bước sang thời kỳ chống Mỹ, năm 1966, kho tiền Ngân hàng Quảng Bình được lệnh chuyển về thôn Đồng Lâm, xã Đức Hóa (Tuyên Hóa), đặt tại nhà ông Đoàn Xuân Thí hơn một năm. Ở đây kho được xây thêm một gian bên trái hồi nhà để đựng tiền, hiện nay ngôi nhà này vẫn còn, dấu tích kho tiền vẫn còn. Theo ông Đoàn Hữu Chí con trai ông Thí, thì ngày đó ông Thí đi làm việc ở xa, ở nhà sau khi được tổ chức yêu cầu, mẹ con ông Chí đã nhường nhà lại cho Ngân hàng làm kho đựng tiền còn mẹ con ông vào rừng tạm lánh máy bay.

Khi giặc Mỹ leo thang bắn phá ra miền Bắc, khu vực này gần với cầu Yên Tố trên đường Quốc lộ 12A, nên phải chuyển lên nhà ông Khứu (thôn Phúc Sơn, xã Đức Hóa) nơi Bệnh viện tỉnh đang đóng. Ở đây có xây dựng một hầm ngầm bằng gạch để đựng tiền. Hầm xây ngay chính giữa gian thờ của nhà ông Khứu. Ông Nguyễn Quang con ông Khứu cho biết thêm, hồi đó ông còn học lớp 7, ngôi nhà gỗ có 3 gian thì gia đình ông sống ở gian trong còn 2 gian ngoài cho Ngân hàng mượn, gian chính giữa xây hầm đựng tiền. Hầm dài khoảng 3m, rộng 1,6m cao 3,2m. trong đó phần âm 1,6m phần dương 1,6m sau này hết chiến tranh ngôi nhà cũ bị hư hỏng, gia đình làm lại nhà khác dịch lên phía trước hơn chục mét. Hiện phần dương của hầm đã bị phá, còn lại phần âm. Riêng cửa lên xuống gia đình bịt tạm lại để trồng cỏ chăn nuôi.

Ông Nguyễn Quang còn nhớ, hồi đó ông Lương Văn Toản (quê Văn Hóa) Trưởng chi điếm Ngân hàng, ông Ngô Lợi (Quảng Ninh), ông Quảng làm bảo vệ kho, sau này có thêm anh Cận, anh Thoan, anh Tôn làm bảo vệ. Kho đặt ở đây từ năm 1967 cho đến khi ký Hiệp định Pa-ri 1973. Một thời gian sau cơ quan huyện chuyển về Động Hương, Minh Cầm (xã Phong Hóa) kho lại được chuyển về theo.

Sau năm 1973, kho được chuyển về tại một hang ở Chợ Cuồi, xã Tiến Hóa. Sau năm 1975, hòa bình lập lại thì kho chuyển vào Cộn, nơi cơ quan tỉnh đóng. Chỉ trong một thời gian ngắn, với trí nhớ còn tốt và sự nhiệt tình hướng dẫn của ông, chúng tôi đã tìm về với các di tích ngày xưa dùng làm kho giữ tiền hiện đang còn dấu tích ở 2 xã Thạch Hóa và Đức Hóa.

Ông Quảng cho biết thêm: “Việc cất giữ tiền cách mạng là rất quan trọng, đã qua nhiều năm được giao nhiệm vụ bảo vệ kho, có khi kiêm cả thủ kho, nhưng ở đâu tôi cũng luôn bảo đảm bí mật, an toàn tuyệt đối kho quỹ, không làm mất mát một đồng nào. Thời kỳ chống Pháp đi nhận tiền ở Nghệ An, thời chống Mỹ đi Hà Nội nhận tiền hàng đưa về kho. Đi nhiều chuyến có lúc gặp máy bay địch đánh chặn rất nguy hiểm, nhưng tiền và người luôn được an toàn”.

Tại nhà ông, chúng tôi được xem kỷ vật duy nhất trong kháng chiến ông còn giữ lại cho đến ngày nay là một chiếc ghế băng bằng gỗ dài khoảng 1,6m, rộng 0,4m cao khoảng 0,6m do ông tự làm trước đây, để vừa làm bàn, vừa làm giường dã chiến trong những ngày bảo vệ kho tiền ở các hang lèn đá.

Chia tay ông, chúng tôi thầm cảm phục một con người yêu ngành, yêu nghề, một nhân chứng lịch sử còn lại đã cho biết thêm tư liệu quý giá về di tích những kho giữ tiền Nhà nước thời kháng chiến..