Gia đình và người cha Phan Văn Phổ

Trong quá trình tìm lại những dấu tích về cuộc đời Phan Bội Châu, tôi đặc biệt chú ý đến một con người thường đứng phía sau những trang sử lớn: ông Phan Văn Phổ, thân phụ của cụ Phan.

Theo những tư liệu tôi sưu tầm được, Phan Văn Phổ là một nhà Nho, suốt đời làm nghề dạy học. Ông sống trong một gia đình Nho giáo không giàu có về vật chất, nhưng coi trọng chữ nghĩa, đạo lý và khí tiết. Người vợ của ông là bà Nguyễn Thị Nhàn, một người phụ nữ được các tư liệu gia phả và tiểu sử nhắc đến với đức tính đoan hậu. Hai ông bà đã tạo nên một gia phong mà sau này có ảnh hưởng sâu sắc đến người con trai Phan Văn San, tức Phan Bội Châu.

Năm 1867, người con trai đầu lòng của ông Phan Văn Phổ chào đời. Đứa trẻ ấy được đặt tên là Phan Văn San. Không ai trong gia đình lúc ấy có thể biết rằng cậu bé lớn lên sẽ trở thành một trong những nhân vật yêu nước nổi bật nhất của Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Nhìn lại từ khoảng cách của lịch sử, tôi cho rằng điều đáng nói không chỉ nằm ở những năm tháng hoạt động sôi nổi sau này của Phan Bội Châu, mà còn ở cái nền gia đình đã nuôi dưỡng ông từ thuở nhỏ. Một người cha làm nghề dạy học, một gia đình coi trọng việc học và đạo nghĩa, chính là môi trường đầu tiên để hình thành nên một con người có ý thức mạnh mẽ về trách nhiệm đối với quê hương, đất nước.

Những câu chuyện về Phan Bội Châu thường bắt đầu từ người thanh niên thông minh ở Nam Đàn, từ những bài văn yêu nước, rồi đến hành trình Đông Du và những năm tháng bôn ba tìm đường cứu nước. Nhưng nếu lần ngược dòng thời gian, ta sẽ gặp Phan Văn Phổ — người cha bình dị đã sống trong một thời đại đầy biến động và đã trao cho con mình vốn quý đầu tiên: chữ nghĩa, nề nếp gia đình và lòng trọng đạo lý.

Lịch sử đôi khi chỉ ghi tên người đứng ở phía trước. Người sưu tầm lịch sử, khi lần giở từng trang gia phả và tư liệu cũ, lại muốn tìm cả những con người đứng phía sau. Bởi chính từ những mái nhà bình dị ấy, những nhân vật làm nên dấu ấn của một thời đại đã được sinh ra và trưởng thành.

Với gia đình Phan Văn Phổ cũng vậy. Đằng sau cái tên Phan Bội Châu của lịch sử là một người cha, một người mẹ và một gia đình Nho học ở Nghệ An. Hiểu được gia đình ấy, chúng ta có thêm một góc nhìn gần gũi hơn về nguồn gốc tinh thần của người chí sĩ sau này.