GIA ĐÌNH VẠN VÂN – VỊ MẶN CỦA BIỂN VÀ TẤM LÒNG VỚI CÁCH MẠNG

Có những câu chuyện về lòng yêu nước được viết bằng những chiến công vang dội giữa chiến trường. Có những con người được lịch sử nhớ đến bởi họ đã cầm súng đi qua bom đạn, lấy tuổi trẻ và máu xương bảo vệ từng tấc đất quê hương. Nhưng cũng có một thứ lòng yêu nước lặng lẽ hơn. Nó không nhất thiết bắt đầu từ tiếng súng, không hiện diện trên những trang sử bằng những trận đánh lớn, mà âm thầm tồn tại trong một mái nhà mở cửa đón cán bộ, trong những đồng tiền dành dụm bí mật gửi cho cách mạng, trong một chuyến hàng vượt qua bao hiểm nguy để hướng về chiến khu.

Ở miền biển Cát Hải, Hải Phòng, câu chuyện của gia đình Vạn Vân là một câu chuyện như thế.

Cát Hải từ lâu đã gắn đời mình với biển. Biển cho người dân cá, muối, cho những con thuyền ra khơi và cũng hun đúc nên một nghề truyền thống đặc biệt – nghề làm nước mắm. Nắng, gió và vị mặn của biển đi vào từng chum chượp, để rồi từ hòn đảo nhỏ bé ấy, nước mắm Cát Hải dần trở thành một sản vật được nhiều vùng miền biết tới. Trong lịch sử của nghề mắm nơi đây, có một cái tên từng vang danh khắp Bắc Kỳ: Vạn Vân. Người gây dựng thương hiệu ấy là ông Đoàn Đức Ban, thường được gọi là Lý Ban, người thôn Hòa Hy, xã Hòa Quang, Cát Hải.

Nhưng nếu chỉ nhớ đến Đoàn Đức Ban như một người làm nước mắm giỏi, câu chuyện về ông và gia đình vẫn chưa đầy đủ.

Từ những năm đầu thế kỷ XX, bằng sự nhạy bén của một người làm nghề và kinh doanh, ông Đoàn Đức Ban từng bước đưa sản phẩm từ Cát Hải đi xa khỏi đảo. Các cơ sở buôn bán của Vạn Vân được mở tại Hải Phòng, Hà Nội và Bắc Ninh. Tài liệu lịch sử của Hải Phòng cho biết đến năm 1936, một tài liệu của Pháp đã ghi nhận Vạn Vân là một cơ sở sản xuất nước mắm lớn với hàng nghìn chum chượp. Từ một nghề truyền thống của vùng biển, sản phẩm mang tên Vạn Vân đã theo những chuyến thuyền, những tuyến đường giao thương để hiện diện trong đời sống của nhiều gia đình miền Bắc.

Thế rồi đất nước bước vào những tháng năm đầy biến động.

Đầu năm 1945, chiến tranh, đói nghèo và sự áp bức của chế độ thực dân, phát xít phủ bóng lên cuộc sống nhân dân. Phong trào cách mạng ngày càng phát triển, nhưng đi cùng với đó là sự truy lùng, kiểm soát gắt gao. Trong hoàn cảnh ấy, đối với những cán bộ hoạt động bí mật, một căn nhà an toàn đôi khi quý chẳng khác nào một pháo đài. Một bữa cơm, một nơi trú chân, một cánh cửa sẵn sàng mở ra đúng lúc có thể bảo vệ không chỉ một con người, mà cả một đường dây cách mạng.

Và gia đình Vạn Vân đã lựa chọn đứng về phía cách mạng.

Tại Hà Nội, cửa hàng của gia đình ở khu vực Trần Nhật Duật – Hàng Khoai không chỉ là nơi buôn bán. Theo tư liệu của Cơ sở dữ liệu Lịch sử Đảng bộ thành phố Hải Phòng, nơi đây từng nuôi giấu cán bộ cách mạng, trong đó có ông Trần Duy Hưng, người sau này giữ trọng trách lãnh đạo chính quyền Hà Nội. Gia đình Vạn Vân còn bí mật ủng hộ tiền và vàng cho cách mạng. Người con trai cả của ông Đoàn Đức Ban là Đoàn Đức Trình trực tiếp tham gia tổ tài chính do đồng chí Nguyễn Lương Bằng phụ trách.

Chỉ vài dòng ngắn ngủi trong tư liệu lịch sử, nhưng phía sau những dòng chữ ấy là cả một sự lựa chọn không hề nhẹ nhàng.

Bởi giúp đỡ cách mạng trong những ngày hoạt động bí mật không đơn giản là cho đi một khoản tiền hay dành ra một căn phòng. Mỗi sự giúp đỡ đều có thể kéo theo hiểm nguy cho bản thân và gia đình. Nuôi giấu một cán bộ nghĩa là phải giữ kín một bí mật giữa sự theo dõi của chính quyền đương thời. Ủng hộ tài chính cho cách mạng nghĩa là đặt của cải do nhiều năm lao động gây dựng vào một lý tưởng lớn hơn lợi ích của riêng mình.

Gia đình Vạn Vân có điều kiện để lựa chọn một cuộc sống yên ổn hơn. Họ có một thương hiệu nổi tiếng, có cơ sở kinh doanh ở nhiều nơi, có một sự nghiệp mà bao người phải mất cả đời mới gây dựng được. Thế nhưng giữa một bên là sự an toàn của riêng mình và một bên là con đường đấu tranh giành độc lập của dân tộc, họ đã chọn cách âm thầm góp sức cho cách mạng.

Có lẽ chính ở đó, ý nghĩa đẹp nhất của câu chuyện bắt đầu hiện lên.

Lòng yêu nước đôi khi không cần một lời tuyên bố lớn lao.

Nó có thể là một cánh cửa không đóng lại trước người cán bộ đang cần nơi trú ẩn.

Là đồng tiền, là vàng được trao đi trong bí mật.

Là một người con của gia đình khá giả chấp nhận bước vào tổ chức tài chính của cách mạng.

Là việc đặt vận mệnh của đất nước cao hơn những tính toán cho riêng mình.

Trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945 một thời gian, ông Đoàn Đức Ban qua đời. Ông không kịp chứng kiến trọn vẹn ngày đất nước bước sang một trang mới. Nhưng con đường mà gia đình đã lựa chọn vẫn được tiếp tục. Khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bùng nổ, Đoàn Đức Trình lên chiến khu, tiếp tục công tác trong tổ tài chính do Nguyễn Lương Bằng phụ trách. Ở Cát Hải, bà Vạn Vân tiếp tục duy trì công việc của gia đình.

Và rồi từ chính nghề truyền thống của quê hương, lại xuất hiện một cách đóng góp rất đặc biệt.

Từ chiến khu, Đoàn Đức Trình vẫn giữ liên lạc bí mật với mẹ ở Cát Hải. Theo tư liệu lịch sử Hải Phòng, gia đình đã tìm cách cô đặc nước mắm, tạo thành loại được gọi là “nước mắm con hổ” để gửi ra chiến khu.

Nếu những đồng tiền và vàng trước đó là nguồn lực dành cho cách mạng, thì những giọt nước mắm được gửi về chiến khu lại mang một ý nghĩa khác: đó là sản vật của quê nhà đi cùng kháng chiến.

Ta có thể hình dung giữa gian khó của chiến khu, khi điều kiện sinh hoạt và lương thực còn thiếu thốn, một sản phẩm từ miền biển Cát Hải đã vượt qua khoảng cách để đến với những người đang ngày đêm làm nhiệm vụ. Trong mỗi phần nước mắm cô đặc ấy là vị mặn của biển, công sức của người làm nghề và cả tấm lòng của một gia đình luôn hướng về kháng chiến.

Chi tiết ấy khiến câu chuyện Vạn Vân trở nên thật gần gũi.

Bởi cách mạng không chỉ được làm nên bởi súng đạn.

Một cuộc kháng chiến cần người chiến sĩ ngoài mặt trận, nhưng cũng cần người giữ bí mật ở hậu phương; cần những nhà hoạt động cách mạng, nhưng cũng cần những mái nhà che chở họ; cần vũ khí, nhưng cũng cần từng bữa ăn, từng nguồn tài chính, từng vật dụng tưởng chừng rất bình thường. Sức mạnh của dân tộc được tạo nên khi hàng triệu con người, ở những vị trí khác nhau, cùng hướng về một mục tiêu chung.

Gia đình Vạn Vân là một phần trong sức mạnh ấy.

Sau khi hòa bình lập lại ở miền Bắc, câu chuyện của Vạn Vân bước sang một chương khác. Năm 1959, trong quá trình cải tạo công thương nghiệp tư bản tư doanh tại Cát Hải, cơ sở Vạn Vân cùng nhiều hộ sản xuất nước mắm tham gia hình thành xí nghiệp công tư hợp doanh. Ông Đoàn Đức Trình được cử làm Phó Giám đốc. Những kỹ thuật và kinh nghiệm làm nghề tích lũy qua nhiều năm tiếp tục trở thành một phần của nghề nước mắm Cát Hải.

Ngày nay, khi nhắc đến Cát Hải, nhiều người vẫn nhớ ngay đến hương vị nước mắm đặc trưng của miền biển. Nghề làm mắm nơi đây đã trải qua nhiều biến đổi, nhưng những chum chượp, vị cá, vị muối và nắng gió của đảo vẫn nối quá khứ với hiện tại. Cổng thông tin địa phương ghi nhận nước mắm Cát Hải có nguồn gốc lịch sử gắn bó sâu sắc với thương hiệu Vạn Vân một thời.

Nhưng có một di sản khác không thể đong bằng những lít nước mắm hay đo bằng quy mô của một cơ sở sản xuất.

Đó là sự lựa chọn đứng về phía đất nước trong những năm tháng khó khăn nhất.

Với thế hệ trẻ hôm nay, câu chuyện của gia đình Vạn Vân nhắc chúng ta rằng lòng yêu nước có rất nhiều hình hài. Không phải ai cũng có cơ hội lập nên những chiến công vang dội. Nhưng trong mỗi thời đại, mỗi người đều có thể lựa chọn sống có trách nhiệm với cộng đồng, biết đặt lợi ích chung bên cạnh lợi ích của chính mình, biết trân trọng những điều thế hệ trước đã đánh đổi để gìn giữ.

Đối với những đoàn viên đang sống và học tập trên mảnh đất Cát Hải hôm nay, câu chuyện ấy còn mang một ý nghĩa đặc biệt hơn. Đó không phải câu chuyện ở một miền đất xa xôi. Nó bắt đầu từ chính quê hương này – từ biển, từ cá, từ muối, từ nghề nghiệp bình dị của những người dân đảo.

Một thương hiệu nước mắm đã có thể trở thành cầu nối của lòng yêu nước.

Một cửa hàng buôn bán đã có lúc trở thành nơi che chở cán bộ.

Một gia đình làm nghề đã đem tiền của và khả năng của mình để góp sức cho cách mạng.

Và những giọt nước mắm mặn mòi của Cát Hải đã từng tìm đường đến chiến khu.

Thời gian có thể làm phai màu những bức ảnh cũ, làm nhiều dấu vết của một thời chỉ còn lại trong ký ức và tư liệu. Nhưng có những giá trị càng qua năm tháng càng trở nên trong trẻo.

Đó là lòng nghĩa tình.

Là sự dũng cảm khi phải lựa chọn.

Là trách nhiệm với quê hương, đất nước.

Và trên hết, là niềm tin rằng khi Tổ quốc cần, mỗi con người, dù ở vị trí nào, cũng có thể góp một phần của mình.

Câu chuyện về gia đình Vạn Vân vì thế không chỉ là câu chuyện của một thương hiệu nổi tiếng trên đất Cát Hải. Đó còn là câu chuyện về những con người đã biết đem thành quả lao động của mình hướng về cách mạng trong những năm tháng gian nan của dân tộc.

Biển Cát Hải vẫn ngày ngày mang vị mặn vào bờ.

Và trong vị mặn ấy, dường như vẫn còn một phần ký ức của những người đi trước – những con người không cần đứng dưới ánh hào quang, nhưng đã lặng lẽ góp sức để làm nên mùa độc lập.

Một thời hoa lửa đã lùi xa, nhưng nghĩa tình với đất nước thì còn ở lại.