Giai thoại 3: Tam xuyên, tứ mục

Nhà Lê Quý Đôn ở gần ngã ba sông Hồng và sông Trà Lý. Một hôm, một vị quan bên Liêu Xá đến thăm ông Lê Trọng Thứ. Vị quan có nghe tiếng cậu bé con quan Thượng Lê rất hay chữ, muốn trực tiếp thử tài. Nể tình, ông Lê Trọng Thứ cho gọi Lê Quý Đôn tới. Khoanh tay, kính cẩn chào khách xong, Lê Quý Đôn đứng nép bên cha, chờ đợi. Ông khách nói: “Nhà cháu gần ngã ba sông, vậy ta ra vế đối là tam xuyên (三川)!” Vế đối giản dị mà hóc búa, chữ tam (三) có ba nét sổ ngang nhưng dựng lên, thành ba nét sổ đứng và là chữ xuyên (川). “Tam xuyên” (三川) có nghĩa “ba con sông”.

Lê Quý Đôn chưa đáp ngay mà cứ trân trân nhìn ông khách có mang cặp kính. Ông khách rất vui vì tìm được vế đối rất hiểm. Thấy Lê Quý Đôn chưa đối được, ông khách hỏi: “Sao, có đối được không, cháu bé?”. Lê Quý Đôn lễ phép thưa: “Dạ, cháu xin đối là tứ mục (四目).” Chữ đối lại thật chuẩn, chữ “tứ” (四) viết quay dọc lại, cũng là chữ “mục” (目). “Tứ mục” (四目) có nghĩa “bốn con mắt”. Ông khách chỉ còn biết thốt lên: “Tuyệt vời! Thằng bé này về sau văn chương sẽ lẫy lừng đấy!”