Giai thoại về Trạng nguyên Nguyễn Hiền – niềm tự hào của tuổi trẻ hiếu học

Dưới triều Trần Thái Tông, tại một gia đình nghèo, cậu bé Nguyễn Hiền ra đời. Từ nhỏ, cậu đã say mê thả diều, sớm biết tự làm diều để vui chơi. Lên sáu tuổi, Hiền theo học một thầy đồ trong làng. Sự thông minh, trí nhớ phi thường của cậu khiến thầy vô cùng kinh ngạc: có khi thuộc liền hàng chục trang sách, mà vẫn còn thời gian vui chơi cùng bạn bè.

Nguyễn Hiền quê ở Dương A, huyện Thượng Nguyên, phủ Thiên Trường (nay thuộc huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định). Thuở nhỏ, ông đã nổi tiếng học giỏi, thông minh hơn người, được mọi người yêu mến. Tương truyền, mới mười tuổi, khi theo học ở chùa, thầy vừa viết xong mười trang sách, Hiền đã có thể đọc lại trôi chảy như đã học từ trước.

Đến năm 11 tuổi, tiếng tăm của Hiền vang khắp kinh đô, được gọi là thần đồng. Một người họ Đặng, tự cho mình uyên bác, đã tìm đến thử tài. Ông ra đề theo bài phú, yêu cầu mỗi câu đều phải nhắc đến loài cầm thú. Nguyễn Hiền ứng đối ngay lập tức, lời lẽ chặt chẽ, ý tứ sâu sắc, khiến người đối diện phải thán phục, khen ngợi là “thiên tài”.

Năm ấy, Hiền thi Hương đỗ đầu. Đến khoa thi năm Tân Mùi (niên hiệu Thiên Ứng Chính Bình thứ 16), vua Trần Thái Tông mở khoa thi lớn để tuyển chọn hiền tài. Khi ấy, Nguyễn Hiền mới 13 tuổi nhưng đã đỗ Trạng nguyên, trở thành vị Trạng nguyên nhỏ tuổi nhất trong lịch sử khoa bảng nước ta. Cùng khoa thi, còn có Lê Văn Hưu đỗ Bảng nhãn khi 18 tuổi và Đặng Ma La khi 14 tuổi – đều là những nhân tài trẻ tuổi hiếm có.

Tuy đỗ đạt cao, Nguyễn Hiền vẫn còn nhỏ tuổi, phong thái tự nhiên, đôi lúc chưa am tường lễ nghi. Khi vào triều yết kiến, trước câu hỏi của vua về việc học hành, Hiền trả lời hồn nhiên rằng chủ yếu tự học, thỉnh thoảng mới hỏi thêm sư ông trong làng. Cách nói mộc mạc ấy khiến nhà vua chưa hài lòng, nên truyền cho Hiền trở về quê học thêm lễ nghĩa, chưa ban áo mão.

Trở về quê, Hiền vẫn chuyên cần học tập, song bản tính hồn nhiên khiến ông vẫn thường vui chơi, thả diều, đánh khăng cùng bạn bè. Sử sách, như bộ Đại Việt sử ký toàn thư, cũng ghi lại sự việc này như một nét đặc biệt trong cuộc đời vị Trạng nguyên nhỏ tuổi.

Một lần, sứ giả nhà Nguyên sang Đại Việt, tỏ ý khinh thường, đưa ra thử thách: xâu một sợi chỉ mảnh qua ruột con ốc xoắn. Triều đình không ai giải được. Vua liền nhớ đến Nguyễn Hiền, sai người về quê hỏi ý. Gặp một cậu bé chăn trâu đang chơi đùa, viên quan thử ra câu đối. Cậu bé ứng đối nhanh nhạy, sắc sảo, khiến viên quan nhận ra đó chính là Trạng nguyên.

Nghe kể lại câu đố của sứ giả, Nguyễn Hiền chỉ mỉm cười, rồi khéo léo gợi ý qua lời hát dân gian: buộc chỉ vào kiến, bôi mỡ để kiến bò qua ruột ốc. Nhờ đó, triều đình giải được câu đố, khiến sứ giả phải nể phục.

Sau đó, Nguyễn Hiền được mời ra kinh. Trước những câu đố chữ hóc búa của sứ thần phương Bắc, ông đều ung dung giải đáp, thể hiện trí tuệ hơn người, làm rạng danh nước nhà. Nhà vua vì thế trọng dụng, giao nhiều trọng trách quan trọng.

Trong thời gian làm quan, Nguyễn Hiền có nhiều đóng góp trong cả quân sự và nông nghiệp: giúp triều đình chống giặc, phát triển sản xuất, củng cố quốc phòng. Tuy nhiên, cuộc đời ông lại rất ngắn ngủi. Năm 21 tuổi, ông lâm bệnh qua đời. Nhà vua vô cùng thương tiếc, truy phong ông là “Đại vương thành hoàng”, được nhân dân tôn thờ ở nhiều nơi.

Ngày nay, tại đền thờ Trạng nguyên Nguyễn Hiền ở quê hương Nam Định vẫn còn lưu giữ nhiều tư liệu quý, ca ngợi tài năng và đức độ của ông. Có câu rằng:
“Thập nhị tuế khôi khai lưỡng quốc,
Vạn niên thiên tuế lập tam tài”,
ngợi ca tài năng xuất chúng, lưu danh muôn đời của vị Trạng nguyên trẻ tuổi.