Giai thoại về Trạng nguyên Nguyễn Thiện Thuật thuở thiếu thời ở Xuân Trúc (1)

Làng Xuân Trúc cuối thế kỷ XIX nghèo nhưng hiếu học. Trong xóm có cậu bé Thuật, thông minh, nhanh nhẹn, thích luyện võ hơn chơi đùa. Mỗi sớm, Thuật dậy trước mặt trời, tập các thế quyền bên bãi sông, tay đánh vào gió nhưng ánh mắt kiên nghị như người lớn. Cha mẹ làm nông cực nhọc, nhưng luôn dạy con giữ nghĩa khí, sống ngay thẳng, thấy điều bất bình phải lên tiếng. Một lần, Thuật nghe dân làng bàn chuyện giặc Tây bắt người, cướp lúa. Cậu lặng lẽ hỏi thầy đồ: “Vì sao dân ta khổ?” Thầy đồ vuốt râu đáp: “Vì nước mất, vì giặc mạnh. Nhưng người có chí lớn sẽ thay đổi tất cả.” Lời ấy in sâu vào tâm trí.
Trong kỳ học mùa đông, thầy đồ đưa ra câu hỏi “Làm trai phải làm gì cho đáng mặt nam nhi?”, Thuật đáp ngay: “Giữ lấy nước, cứu lấy dân.” Cả lớp im lặng rồi vỗ tay, thầy gật đầu khen “Cậu bé này sau thành người lớn!”
Thuật càng lớn càng tỏ rõ tính cương trực. Một lần thấy lính tay sai đánh người thu thuế, Thuật đưa thân che dân làng, bị phạt quỳ giữa sân đình nhưng vẫn nói rằng “Sai là sai, không sợ”. Người lớn nhìn cậu bé mà cảm phục.
Những ngày giặc Pháp tiến sâu, Thuật cùng cha và trai làng đào hầm, đắp lũy. Cậu chưa đủ tuổi cầm giáo nhưng đã thuộc đường đi lối lại trong bãi sậy, làm liên lạc cho các nghĩa sĩ. Chính từ tuổi thiếu thời ấy, tinh thần chống giặc đã bén rễ trong lòng người con Xuân Trúc, để sau này trở thành thủ lĩnh phong trào Bãi Sậy – một trang sử vàng của Hưng Yên.