Giáo Quảng – người thầy gieo mầm cách mạng ở thành phố Cảng

Lịch sử cách mạng không chỉ được làm nên bởi những cuộc biểu tình lớn hay những trận đánh vang dội. Có những con người lặng lẽ đến với công nhân, học sinh, thanh niên; kiên nhẫn nói về một tương lai khác cho đất nước; rồi âm thầm chịu đựng tù đày để giữ trọn niềm tin của mình. Nguyễn Văn Ngọ, thường được gọi là Giáo Quảng, là một người như thế.

Nguyễn Văn Ngọ quê ở Bắc Ninh, vốn làm nghề dạy học nên thường được gọi là Giáo Ngọ hoặc Giáo Quảng. Khi tham gia hoạt động cách mạng, ông sử dụng các bí danh Cao Ngọc Quản và Quảng. Cuộc đời của ông gắn với những năm đầu tiên phong trào cách mạng được truyền bá vào các đô thị, nhà máy và bến cảng ở miền Bắc.

Đầu năm 1926, Nguyễn Văn Ngọ cùng Đỗ Ngọc Du, còn gọi là Phiếm Chu, được giao nhiệm vụ về Hải Phòng tuyên truyền cách mạng. Hải Phòng khi ấy là một trung tâm công nghiệp và cảng biển lớn, tập trung đông công nhân tại Nhà máy Xi măng, Nhà máy Tơ, Nhà máy Điện Cửa Cấm, hãng Carông, Nhà máy Chai cùng nhiều cơ sở sản xuất, buôn bán khác.

Công việc của Giáo Quảng không hề dễ dàng. Trong hoàn cảnh thực dân kiểm soát gắt gao, việc truyền bá tư tưởng yêu nước, tổ chức các nhóm học tập và gây dựng cơ sở cách mạng luôn phải tiến hành bí mật. Ông cùng đồng chí tìm đến công nhân, học sinh, thanh niên; giải thích cho họ hiểu về thân phận người lao động, về con đường đấu tranh giành độc lập và về trách nhiệm của người trẻ đối với đất nước.

Từ những buổi gặp gỡ nhỏ, những cuộc trò chuyện kín đáo và những tài liệu được chuyền tay, phong trào dần lan rộng. Các cơ sở của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên ở Hải Phòng từng bước được xây dựng, có ảnh hưởng trong công nhân, học sinh và một số cơ sở sản xuất của thành phố.

Vai trò của Giáo Quảng không chỉ là truyền đạt kiến thức. Với một người từng làm nghề dạy học, ông hiểu sức mạnh của sự giác ngộ. Một con người khi hiểu vì sao quê hương mất nước, vì sao người lao động bị áp bức và vì sao cần đoàn kết, sẽ không còn đứng ngoài lịch sử. Vì thế, công việc của ông là góp phần làm thay đổi nhận thức, từ đó khơi dậy tinh thần hành động trong những người bình thường.

Hoạt động cách mạng trong thời kỳ này đầy hiểm nguy. Nhiều cán bộ bị theo dõi, bắt bớ, tra khảo và tù đày. Nguyễn Văn Ngọ cũng bị chính quyền thực dân bắt giam. Ông đã hy sinh trong nhà lao Hỏa Lò, Hà Nội. Tư liệu hiện có không xác định rõ năm sinh và thời điểm mất của ông, nhưng tên tuổi Giáo Quảng vẫn được ghi nhận trong lịch sử phong trào cách mạng Hải Phòng.

Câu chuyện của Nguyễn Văn Ngọ cho thấy sức mạnh của giáo dục và niềm tin. Ông không có sân khấu lớn, không có đội quân riêng, nhưng đã lựa chọn dùng hiểu biết và lòng yêu nước để đánh thức tinh thần dân tộc trong công nhân, thanh niên.

Ngày nay, khi nhắc đến Giáo Quảng, chúng ta không chỉ nhớ một cán bộ tiền bối của phong trào cách mạng. Chúng ta còn nhớ một người thầy đã vượt ra khỏi lớp học, biến tri thức thành trách nhiệm với xã hội và biến lòng yêu nước thành hành động cụ thể.

Đối với thế hệ trẻ hôm nay, câu chuyện ấy gửi gắm một thông điệp giản dị: học tập không chỉ để có nghề nghiệp, mà còn để hiểu xã hội, biết trân trọng lịch sử và góp phần làm cho cộng đồng tốt đẹp hơn.