Giáo sư, Anh hùng Lao động Phan Huy Lê – Người dành trọn đời để tìm về cội nguồn dân tộc

Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân, Anh hùng Lao động Phan Huy Lê là một trong những nhà sử học có ảnh hưởng lớn đối với nền sử học Việt Nam hiện đại. Ông dành gần như trọn cuộc đời cho nghiên cứu lịch sử, giảng dạy và đào tạo các thế hệ sử gia, góp phần làm sáng tỏ nhiều vấn đề quan trọng về lịch sử dân tộc.

Sinh ra tại một vùng quê giàu truyền thống khoa bảng của Hà Tĩnh, Phan Huy Lê sớm được nuôi dưỡng trong môi trường coi trọng việc học. Ông tốt nghiệp đại học tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội năm 1956, sau đó gắn bó với Khoa Lịch sử của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội.

Ngay từ những năm đầu công tác, ông đã dành nhiều tâm huyết cho việc nghiên cứu lịch sử Việt Nam, đặc biệt là lịch sử Việt Nam cổ - trung đại. Những công trình của ông không chỉ góp phần bổ sung tri thức lịch sử mà còn đặt ra nhiều cách tiếp cận mới, khuyến khích việc nghiên cứu lịch sử dựa trên tư liệu và phương pháp khoa học.

Trong suốt sự nghiệp, ông tham gia biên soạn nhiều công trình lớn về lịch sử Việt Nam và lịch sử Hà Nội. Ông đặc biệt quan tâm đến việc nghiên cứu những giá trị của Thăng Long - Hà Nội, từ lịch sử hình thành, văn hóa, di sản đến những nhân vật và sự kiện tiêu biểu.

Một dấu ấn quan trọng là ông tham gia nghiên cứu và chủ biên những hồ sơ, công trình liên quan đến Hoàng thành Thăng Long, Lễ hội Phù Đổng, Bia Tiến sĩ Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Những công trình này góp phần cung cấp cơ sở khoa học cho việc bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa của dân tộc.

Nhưng có lẽ đóng góp lớn nhất của Giáo sư Phan Huy Lê không chỉ nằm ở những cuốn sách hay công trình nghiên cứu.

Đó còn là hàng nghìn học trò và các thế hệ nhà nghiên cứu được ông đào tạo, hướng dẫn và truyền cảm hứng.

Ông luôn coi trọng việc đào tạo con người, bởi một nền sử học muốn phát triển bền vững không thể chỉ dựa vào những công trình của một vài cá nhân. Những người làm sử phải tiếp tục tìm tòi, đặt câu hỏi, kiểm chứng tư liệu và tôn trọng sự thật lịch sử.

Với tinh thần làm việc nghiêm túc ấy, ông trở thành một trong những nhà khoa học hàng đầu của Việt Nam, đồng thời có nhiều đóng góp trong việc đưa sử học Việt Nam giao lưu với giới nghiên cứu quốc tế. Ông từng giữ cương vị Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam và có nhiều hoạt động thúc đẩy nghiên cứu, bảo tồn di sản lịch sử - văn hóa.

Năm 1994, ông được phong tặng danh hiệu Nhà giáo Nhân dân. Ông cũng nhận nhiều phần thưởng cao quý trong nước và quốc tế, trong đó có Giải thưởng Văn hóa châu Á Fukuoka của Nhật Bản năm 1996 và Huân chương Cành cọ Hàn lâm của Chính phủ Pháp năm 2002.

Đặc biệt, năm 2000, Giáo sư Phan Huy Lê được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động vì những thành tích xuất sắc trong lao động khoa học và cống hiến cho đất nước.

Trong những năm cuối đời, dù tuổi cao, ông vẫn tiếp tục nghiên cứu, viết sách, tham gia các hội thảo khoa học và đóng góp ý kiến cho những vấn đề liên quan đến lịch sử, văn hóa dân tộc.

Ông qua đời năm 2018, để lại một di sản khoa học đồ sộ cùng một thế hệ học trò và đồng nghiệp tiếp tục con đường nghiên cứu mà ông đã dành cả đời vun đắp.