Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ: Cống hiến hết mình cho tổ quốc

Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ: Cống hiến hết mình cho tổ quốc

Trong những gương mặt trí thức lớn đã cống hiến trọn đời cho sự nghiệp khoa học nước nhà, tên tuổi giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ luôn chiếm một vị trí đặc biệt. Không chỉ vì những công trình khoa học nổi bật ông để lại cho ngành y học Việt Nam, mà còn bởi tinh thần cống hiến đến tận hơi thở cuối cùng của ông

Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ.

Từ Tokyo đến Việt Bắc

Năm 1943, bác sĩ Đặng Văn Ngữ (lúc này là trưởng Labo thí nghiệm Ký sinh trùng, trường Đại học Y Đông Dương2) được chọn đi tu nghiệp tại Nhật Bản với tư cách là phái viên. Với một thanh niên Việt Nam thuộc địa mang trong mình khát vọng hiểu biết và cống hiến, việc được đến một đất nước châu Á hiện đại như Nhật Bản, tiếp cận với nền y học tiên tiến, là một cơ hội quý giá. Tại Tokyo, nơi bắt đầu sự nghiệp nghiên cứu, Đặng Văn Ngữ làm việc dưới sự hướng dẫn của các giáo sư Nhật nổi tiếng trong lĩnh vực vi trùng học và sinh hóa. Sự cần mẫn, khả năng tư duy độc lập cùng khát vọng vượt lên đã khiến ông sớm được tín nhiệm. Chỉ trong vài năm, ông đã tham gia hàng loạt công trình về vi khuẩn học, gây ấn tượng mạnh trong giới y khoa Nhật. Đặc biệt nhất là ông tìm ra giống nấm sản xuất Penicillin và công bố bốn công trình khoa học có giá trị: “Xác định loại nấm có tính kháng sinh cao”; “Xác định công thức kháng sinh nguyên Salmonella”; “Đặc điểm tiến hóa của D. Mansoni”...

Trong suốt gần 10 năm học tập, làm việc tại Nhật, ông luôn đau đáu nghĩ về đất nước. Khi Cách mạng Tháng Tám thành công, ông được Việt kiều Nhật Bản bầu là Hội trưởng Hội Việt kiều yêu nước, và cũng là một trong những trí thức tiên phong vận động bạn bè quốc tế ủng hộ phong trào giải phóng dân tộc ở Việt Nam. Kháng chiến toàn quốc bùng nổ, Bác sĩ Đặng Văn Ngữ đã từ bỏ việc ở lại Nhật với mức đãi ngộ cao, nhất quyết trở về với Hồ Chủ tịch, với cuộc kháng chiến giành độc lập của Việt Nam. Đó không chỉ là quyết định của lý trí, mà còn là sự lựa chọn từ trái tim – chọn về với đồng bào, chọn đứng về phía cuộc đấu tranh giành độc lập.

Cuối năm 1949, GS. Đặng Văn Ngữ rời Nhật Bản, vượt qua muôn trùng hiểm nguy để trở về Việt Nam. Trong bản tự thuật năm 1952, ông cho biết “về nước tham gia kháng chiến, tôi mang theo hai bộ quần áo và một ống giống nấm Penicilin”. Trên đường về nước, khi dừng chân ở Thái Lan, ông nhận được lời khuyên nên về vùng kháng chiến ở Nam bộ. Trong khi chờ đợi chỉ thị của Trung ương, ông đã nghiên cứu nuôi nấm Penicillin với nước dừa – là nguyên liệu sẵn có ở miền Nam và mua một số dụng cụ thí nghiệm bằng thủy tinh nhằm chuẩn bị lập một phòng nghiên cứu về kháng sinh ở miền Nam.

Đêm xuống, GS Đặng Văn Ngữ cùng cộng sự “vén ống quần, tay áo làm mồi cho muỗi hút máu”, chụp bắt từng con cho vào ống nghiệm, mổ muỗi, soi kính hiển vi tìm thoa trùng sốt rét trong cơ thể muỗi. Sau đó làm tiêu bản, xác định tên khoa học.

Hòa mình vào kháng chiến

Trong suốt gần 10 năm học tập, làm việc tại Nhật, ông luôn đau đáu nghĩ về đất nước. Khi kháng chiến toàn quốc bùng nổ, bác sĩ Đặng Văn Ngữ đã từ bỏ việc ở lại Nhật với mức đãi ngộ cao, nhất quyết trở về với Hồ Chủ tịch, với cuộc kháng chiến giành độc lập của Việt Nam. Đó không chỉ là quyết định của lý trí, mà còn là sự lựa chọn từ trái tim – chọn về với đồng bào, chọn đứng về phía cuộc đấu tranh giành độc lập.

Sau hành trình xuyên Lào và vượt Trường Sơn, cuối tháng 12/1949, bác sĩ Đặng Văn Ngữ đã về đến Liên khu IV và được tạo mọi điều kiện để hiện thực hóa những nghiên cứu của mình. Tết Nguyên đán năm 1950, trong bối cảnh kháng chiến gian khổ, một ngôi chùa nhỏ ở Yên Thành được sửa sang, cải tạo để trở thành phòng thí nghiệm – nơi thai nghén những thành tựu đầu tiên của ngành dược học kháng chiến Việt Nam.

Chính tại đây, bác sĩ Đặng Văn Ngữ đã bắt đầu hành trình nghiên cứu và sản xuất kháng sinh trong điều kiện vô cùng thiếu thốn. Thiếu cân tiểu ly thì khắc phục bằng việc so thể tích, lấy mễ kê làm bàn, lấy ống tre thay cho ống nghiệm (eprouvette), trụ (cylinder) là những ống sậy... Ba lọ Penicillin bột đã ra đời, mỗi lọ chừng hai vạn đơn vị là thành quả sau.

Chứng minh rằng với những nguyên vật liệu của xứ nhà, với những phương tiện tầm thường, chúng tôi đã làm được bột Penicillin tiêm: Sáu vạn đơn vị Penicillin sản xuất trong tháng 5/1950.

Theo đề nghị của Bộ trưởng Nguyễn Văn Huyên và GS. Hồ Đắc Di, bác sĩ Đặng Văn Ngữ lên chiến khu Việt Bắc phụ trách phòng thí nghiệm của Đại học Y khoa.

Dưới bàn tay của ông, những thiết bị y tế thô sơ Đại học Y khoa được cải tiến, thuốc kháng sinh tự điều chế từ nguyên liệu trong rừng được sản xuất. Tuy nhiên, bác sĩ Đặng Văn Ngữ đã nhận thấy việc sản xuất Penicillin kết tinh (bột) là một công việc đòi hỏi thời gian lâu dài, do vậy, không thể thỏa mãn được nhu cầu cấp thiết của quân đội và nhân dân. Ông và các giáo sư của