Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ: Cống hiến hết mình cho tổ quốc

Đặng Văn Ngữ sinh năm 1910 tại Huế, tốt nghiệp Trường Đại học Y khoa Hà Nội năm 1937. Sau một thời gian làm việc tại Bộ môn Ký sinh trùng, năm 1943 ông sang Nhật Bản nghiên cứu. Tại đây, ông học về nấm, vi khuẩn gây bệnh và tiếp tục nghiên cứu Penicillin – loại kháng sinh đang mở ra một bước tiến lớn trong điều trị nhiễm khuẩn.

Năm 1949, Đặng Văn Ngữ quyết định trở về Việt Nam tham gia kháng chiến. Hành trình từ Nhật Bản về chiến khu không hề đơn giản; ông phải qua Thái Lan, Lào rồi trở về vùng tự do. Hành trang ông mang về rất ít, nhưng có một thứ đặc biệt quan trọng: các giống nấm để nghiên cứu sản xuất Penicillin và Streptomycin.

Tết năm 1950, một ngôi chùa ở Yên Thành, Nghệ An được sửa lại làm phòng thí nghiệm. Điều kiện ở đây khác xa những phòng nghiên cứu mà Đặng Văn Ngữ từng làm việc tại Nhật. Không đủ bàn thì dùng mễ để kê làm chỗ làm việc; thiếu dụng cụ đo chính xác thì tìm cách so thể tích; một số dụng cụ thủy tinh được thay bằng những vật liệu có sẵn.

Chính trong điều kiện ấy, những thử nghiệm đầu tiên đã cho kết quả. Tháng 5/1950, Đặng Văn Ngữ ghi nhận đã sản xuất được ba lọ Penicillin bột, tổng cộng khoảng 60.000 đơn vị. Nhưng ông sớm nhận thấy việc làm Penicillin dạng bột quá phức tạp và khó đáp ứng nhu cầu lớn của chiến trường.

Sau đó, ông được mời lên Chiêm Hóa, Tuyên Quang, phụ trách phòng thí nghiệm của Trường Đại học Y khoa tại chiến khu Việt Bắc. Tại đây, cùng với các bác sĩ Hồ Đắc Di, Tôn Thất Tùng và đồng nghiệp, ông chuyển hướng sang sản xuất “nước lọc Penicillin” – dung dịch thu được trong quá trình nuôi cấy nấm, có thể sử dụng tại chỗ để chống nhiễm khuẩn vết thương. Cách làm này phù hợp hơn nhiều với điều kiện thiếu thiết bị của chiến khu.

Nhưng ngay cả nuôi được nấm cũng chưa phải đã xong. Đặng Văn Ngữ từng kể một lần giống nấm ông cất giữ bị lẫn tạp nấm và mất tác dụng. Trong điều kiện không có hệ thống phòng sạch hiện đại, việc giữ giống, nuôi cấy và tránh nhiễm tạp đều trở thành những vấn đề phải giải quyết bằng những phương tiện rất hạn chế.

“Nước lọc Penicillin” sau đó được đưa vào sử dụng tại các cơ sở quân y để điều trị những vết thương nhiễm khuẩn. Nguồn của Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật ghi nhận việc sản xuất loại kháng sinh này đã góp phần đáng kể vào điều trị thương binh trong kháng chiến chống Pháp.

Sau năm 1954, Đặng Văn Ngữ tiếp tục tập trung vào một căn bệnh khác đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe bộ đội và người dân: sốt rét. Ông tham gia xây dựng ngành ký sinh trùng học, tổ chức nghiên cứu và phòng chống sốt rét ở Việt Nam.

Đầu năm 1967, khi đã 56 tuổi, ông cùng một đoàn nghiên cứu vào chiến trường Trị Thiên để trực tiếp nghiên cứu sốt rét trong điều kiện thực địa. Ngày 1/4/1967, tại một khu rừng ở Thừa Thiên Huế, Đặng Văn Ngữ hy sinh trong một trận bom khi đoàn nghiên cứu đang làm việc