Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ: Cống hiến hết mình cho tổ quốc

Năm 1943, bác sĩ Đặng Văn Ngữ (lúc này là trưởng Labo thí nghiệm Ký sinh trùng, trường Đại học Y Đông Dương2) được chọn đi tu nghiệp tại Nhật Bản với tư cách là phái viên. Với một thanh niên Việt Nam thuộc địa mang trong mình khát vọng hiểu biết và cống hiến, việc được đến một đất nước châu Á hiện đại như Nhật Bản, tiếp cận với nền y học tiên tiến, là một cơ hội quý giá. Tại Tokyo, nơi bắt đầu sự nghiệp nghiên cứu, Đặng Văn Ngữ làm việc dưới sự hướng dẫn của các giáo sư Nhật nổi tiếng trong lĩnh vực vi trùng học và sinh hóa. Sự cần mẫn, khả năng tư duy độc lập cùng khát vọng vượt lên đã khiến ông sớm được tín nhiệm. Chỉ trong vài năm, ông đã tham gia hàng loạt công trình về vi khuẩn học, gây ấn tượng mạnh trong giới y khoa Nhật. Đặc biệt nhất là ông tìm ra giống nấm sản xuất Penicillin và công bố bốn công trình khoa học có giá trị: “Xác định loại nấm có tính kháng sinh cao”; “Xác định công thức kháng sinh nguyên Salmonella”; “Đặc điểm tiến hóa của D. Mansoni”... Trong suốt gần 10 năm học tập, làm việc tại Nhật, ông luôn đau đáu nghĩ về đất nước. Khi kháng chiến toàn quốc bùng nổ, bác sĩ Đặng Văn Ngữ đã từ bỏ việc ở lại Nhật với mức đãi ngộ cao, nhất quyết trở về với Hồ Chủ tịch, với cuộc kháng chiến giành độc lập của Việt Nam. Đó không chỉ là quyết định của lý trí, mà còn là sự lựa chọn từ trái tim – chọn về với đồng bào, chọn đứng về phía cuộc đấu tranh giành độc lập.

Hòa bình lập lại, vấn đề điều tra và nghiên cứu tình hình sốt rét ở nước ta - căn bệnh đã hàng nghìn năm kìm hãm bước tiến của nhân dân Việt Nam - được đặt thành kế hoạch, với quy mô rộng nhằm tìm quy luật phát sinh bệnh và có kế hoạch chống, tiêu diệt sốt rét hiệu quả và GS. Đặng Văn Ngữ đã dồn toàn lực cho nghiên cứu về phòng chống sốt rét, gồm: diệt trùng sốt rét và chống muỗi. Ông đã thành lập một nhóm chuyên gia, đi đến các vùng có sốt rét để lấy mẫu máu, khảo sát tình hình dịch tễ, tìm hiểu cơ chế lây truyền và đề xuất biện pháp phòng ngừa hiệu quả nhất. Từ 1955-1957, có hơn 3.000 điểm điều tra với 1/10 dân số vùng sốt rét, 646.277 người được khám lá lách, 435.370 người được thử máu, 319.087 nhà được điều tra muỗi, 168.984 điểm nước được điều tra bọ gậy. Tháng 2/1967, đoàn công tác đặc biệt của GS Đặng Văn Ngữ gồm 13 thành viên do giáo sư làm trưởng đoàn rời Hà Nội vào Vĩnh Linh. Sau một tháng hành quân bộ đoàn đã vào đến B2 - thuộc khu vực Trị Thiên-Huế, đoàn đã nhanh chóng triển khai dựng lán, “đóng trại”, tìm cách nghiên cứu vacccine chống sốt rét và các đề tài nghiên cứu về phòng chống bệnh sốt khác. Và ngay chính trên mảnh đất quê hương mình, ngày 1/4/1967, giáo sư Đặng Văn Ngữ cùng hai thành viên trong đoàn đã hy sinh sau loạt bom B52 như những người lính trên chiến trường. Và như Nghệ sĩ Đặng Nhật Minh đã viết: Cha tôi đã chia sẻ đến tận cùng số phận của đất nước, của nhân dân mình cho đến khi ông ngã xuống trên rừng Trường Sơn dưới mưa bom B-52, như bất cứ người lính nào đã ngã xuống trên dải đất này vì sự nghiệp cao cả và thiêng liêng của Tổ quốc.

Sự ra đi của giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ là một mất mát to lớn của nền y học nước nhà. Những công trình, dữ liệu, phương pháp nghiên cứu mà ông để lại đã giúp ngành y Việt Nam làm chủ kỹ thuật điều trị sốt rét, góp phần quan trọng trong việc giảm thiểu tỷ lệ tử vong và bảo vệ sức khỏe lực lượng kháng chiến.

Sau ngày giải phóng, ông được truy tặng Huân chương Kháng chiến hạng Nhất, Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học và Công nghệ. Tên ông được đặt cho nhiều trường học, bệnh viện, con phố. Nhưng hơn hết, ông sống mãi trong lòng nhân dân – như một tấm gương trí thức yêu nước, cống hiến đến hơi thở cuối cùng.